Nuh pygamber garry gojalara we enelere ogul-gyz terbiýesinde akylly, agras, paýhasly, seresaply çemeleşmegi, olaryň hakyky ynsan häsiýetliligi üçin uly jogapkärçilik goýdy. Sebäbi Nuh pygamber ýaşlaryň ýalňyşmazlygyny isleýärdi. Ol: «Ulular bir gezek ýalňyşsa, ýaşkiçiler müň gezek ýalňyşar. Öýde ata ýalňyşsa, ogul ýalňyşar, ene ýalňyşsa gyz ýalňyşar, atalyk hem enelik (gaýyn ata hem gaýyn ene) ýalňyşsa, gelin ýalňyşar» diýip wagyz edýärdi.

Türkmen ata-babalarymyz merdana halk bolup, öz geljekki nesillerini eneleriniň göwresindekä terbiýeläp başlapdyr. Türkmen çagasy 10-12 ýaşynda  kämillige, batyrlyga, milli terbiýä we uly durmuş gözýetimine eýe bolupdyr. Şol sebäplere görä, ten sagdynlygy, akyl päkligi, ýürek arassalygy türkmene mahsus bolupdyr.

Çaga bezzat bolsa, günäkär ene-atasy!..

Türkmen sözüne ygrarly, lebzine wepaly! Türkmende ulynyň sözi — kiçi üçin perman! Kiçini sylamak — uly üçin parz!

Dini sowatlylyk umumy bilimleri ýaýratmak üçin uly ähmiýetli bolupdyr. Emma dini syýasy göreşiň serişdesine, baknalygyň guralyna öwürmek hiç kimiň kellesine-de gelmändir. Din türkmende hemişe şahsy ynanjy berkitmegiň hem adamkärçilik sypatlaryny terbiýelemegiň usuly bolupdyr.

Türkmende ata akyl-parasadyň, watanparazlygyň, ar-namysyň, adalatyň nusgasy. Türkmende ata terbiýe beriji hökmünde göz öňüne gelmeýär, ata çagasyna hiç haçan eýle bol, beýle bol diýip aňsat-aňsat pent etmeýär. Ata öz perzendine nähili bolmalydygyny, nähili ýaşamalydygyny durmuşda öz işleri, bolşy, edim-gylymy bilen nusga bolup görkezýär. Ata öz perzendine näme diýjek bolsa, nazary bilen diýip bilýär.

Men mähriban ejem bilen kakama mynasyp ogul boljak bolup, özümi terbiýeledim

Meniň eziz ejemi tanaýan aýallar: «Wah, balam-eý, seniň ejeň Gurbansoltan adamyň jany ýalydy» diýse, kakamy tanaýan adamlar: «Saparmyrat, seniň kakaň merdi-merdanady, edip bilse, ile-güne kömek ederdi, edip bilmese-de kömek etjek bolup ylgardy. Ýüzüniň nuruna, sözleriniň şuglasyna kalbyňy çoýup oturmaly ýigitdi» diýerdiler. Görüp otursam, olar maňa şalaryň golundan gelmejek beýik baýlygy miras galdyrypdyrlar, şeýlelikde, men mähriban ejem bilen kakama mynasyp ogul boljak bolup, özümi terbiýeledim...

Edepli perzent öz-özünden döremeýär. Perzent terbiýä mätäçdir. Terbiýesiz çaga baş öwredilmedik at ýalydyr.

Terbiýäniň ýagşysy göreldedir, görelde bolsa söz bile hereketiň birligidir. Diňe şonda perzentden kemala garaşyp bolar.

Eklemek borçdur, çörek bermek borçdur, terbiýe bermek bolsa iki esse borçdur.

Terbiýe, edep bermek — halallygy, jemgyýeti halas etmegiň ýoludyr.

Haýyr işe başlasaň, Hudaýa, iliňe, döwletiňe bil bagla.

Perzendiň ýaman bolsa, günäni ilki özüňden agtar.

Iliň, jemgyýetiň götermejek zadyny etme, şonda jemgyýet hem seni adam sanyna goşar.

Halalyň ornuna haram geçen bolsa, jemgyýetde terbiýäniň pese düşenligidir. Terbiýe, edep bermek — halallygy, jemgyýeti halas etmegiň ýoludyr.

Il-günüň — keramatdyr. Delalaty şondan gözle! Diňe adalat ýolundan ýöre! Ol ýoldan ýöränler hiç wagt azmazlar. Adalat ýoly — ynsanlar üçin şamçyragdyr. Pederlerimizden miras galan tämiz ahlak sypatlaryny özüňde terbiýelemegi başar! Olara uýsaň, sen dünýäde iň ynsanperwer adam bolarsyň.

«Bilim» syýasatynyň baş maksady çagany köçe terbiýesinden halas etmekdir. Maşgala terbiýesini göwnejaý gurmaga ene-ata ýol görkezmekdir.

Men agyr durmuşda ýaşadym, oglum beri bol-telkilikde ýaşasyn diýip, ogluň elini sowuk suwa urdurmazlyk — ogluňa duşmanyň hem edip bilmejek ýamanlygyny etmekdir. Çaga öz ýaşyna görä zähmetde taplanmalydyr. Zähmet iň uly terbiýeçidir. Çaganyň ýaşlykdaky maňlaý deri — geljeginiň altyn däneleridir.

Bir patyşanyň ogluna atabeg on sekiz ýyllap terbiýe beripdir. Atabeg ony mazaly taýynlap, boldum edipdir. Şazada atarman, çaparman, algyr bürgüt ýaly ýigit bolup ýetişýär. Akyl-paýhas babatda hem alymlar bilen gürrüňdeş bolup, jedele girer ýaly derejä barypdyr. Atabeg öz terbiýelän oglanyna dürli hünärleri öwredip, patyşa görkezipdir. Göwni hoş bolan patyşa:

— Hany, oglum, Oguz derýasyndan hem ýüzüp geç — diýipdir.

Şazada:

— Men ýüzmegi öwrenmedim, atabegim öwretmedi — diýipdir.

Patyşa atabege:

— Seniň bu öwreden zatlaryň ählisini şazada öz dostlaryna hem etdirip biler, emma başyna ýüzmek gelse, ony hiç bir dosty, hatda sen hem, men hem şazadanyň deregine edip bilmeris — diýipdir.

Öz çagasyna dogry terbiýe berip bilmedik ýolbaşçynyň haty

Gadyrdan Saparmyrat Ataýewiç, meniň size ýollaýan bu hatym, ýöne hat däl, ýüregimiň parçasy, bagrymyň parasy.

Men siziň bilen işleşdim, siz maňa jogapkärli wezipe-de ynandyňyz. Uly bolmasa-da, bir kärhana ýolbaşçy goýduňyz, emma... emma meni Hudaý tutupdyr... Özüm hor-har ulalamsoň, iki sanyjak oglumy zada zar etmäýin diýip, gyrp-çyrp etdim, para aldym, garaz, men olar ölýänçä iýer ýaly baýlygy topladym, ikisine-de jaý alyp berdim, maşyn alyp berdim, onda-da ne maşynlar! Emma...

Kiçi oglum serhoş bolup maşynyny agdaryp, ölümiň bäri ýanyndan gaýtdy. Eger ol öläýen bolsa, ýagşy boljak eken. Onuň oňurgasy ýazyp, ýülügi üzülipdir, ol galan ömrüne düşekde ýatmaly boldy. Uly oglum bolsa jalaýlyk edipdir, kakasynyň barynda döwran sürüpdir, ahyry hem agzy hapalanypdyr. Günümiz bir bolsa, urşumyz iki. Ejesi pakyr durmuşyň bu güzaplaryna çydaman, ýüregagyrysyndan ölüp gitdi. Gerreçi oglum bütin ömrüne bolar diýen baýlygymy dört-bäş ýylyň içinde sowrup aňyrsyna çykdy, erbet ýeri ol, agyryňa peýda bolar diýip, kiçi doganyny hem gerreçi edipdir...

Men çagalykda durmuşyň köp külpetlerini çekdim, horlugy başdan geçirip adam boldum, emma baýlyk maňa götertmedi. Men ogurlyk edip, çagalaryma haram iýdirdim, ynha haram indi bize nämedigini görkezýär!

Meniň iki oglum iki görer gözümdi, meniň iki oglum iki aýagymdy, iki golumdy. Men hekimiň ýanyna baryp iki gözümi çekdirip, galan ömrüme sokur kör oturmaga razy, men hekimiň ýanyna baryp iki aýagymy, iki golumy kesdirip, lokga et bolup ýaşamaga razy, men şu demde ölmäge razy, emma ölüm men tarapa asla seretmeýär.

Men bu dünýäde ýaşap hem bilemok, ölüp hem bilemok.

Ynha, men öz elim bilen geljegimi ýumurdym, öz elim bilen iki oglumy hem ölmez-gülmez edip goýdum. Men muny hiç kimden göremok. Diňe, diňe özüm günäkär! Men çagalaryma haram iýdirdim, ogurlyk iýdirdim, Magtymguly rast aýdýan eken «Halala hasap bar, harama azap» diýip. Men haramyň azabyna sezewar boldum!..

Meniň esasy maksatlarymyň biri türkmen halkynda baýlygy göterinip bilmek endigini terbiýelemek. Baýlyga halky men ýuwaş-ýuwaşdan öwrenişdirýärin.

Saz bilen dabara birleşen wagty ynsanyň teni we ruhy älemi terbiýelenýär» diýip kesgitläpdirler.

(380)