|
ÝABAK - ýandak we
º.m. ýatyrmak üçin uzynrak sapy bolan haçja, «ý» harpyna meòzeº
gural, senet.
- Emma käbir syýasatçylar her gezek ºol bir ters ýabaga maòlaýyny
ýardyrýar /71/.
ÝADYRGAMAK -
biri-biriòi ýat, nätanyº ýaly hasaplamak, biri-biriòe ýat-bigäne
ýaly garamak, garylyp-gatylyp bilmän, keseki ýaly görmek.
- Hatda mahal-mahal taryhy nesiller bir-birini asla tanamaýan,
bir-biriniò diline düºünmeýän, ählisi türkmen hem bolsa
bir-biriniò öòünde ýadyrgaýan ýaly bolup görünýär /63/.
ÝAGªYZADALAªMAK -
ýagºyzada derejesine ýetmek, ynsanlar üçin ýagºy niýetde bolup,
olara ýagºylyk, hemaýat etmek.
- Beýik Allatagala bizi Adam edip ýaratdy, biz adam bolup dünýä
indik, indi ajaýyp bir jemgyýet gurup, eºretli döwran sürüp, her
bir ildeºimiziò ýagºyzadalaºmagyna ýol açmak biziò mukaddes
borjumyz! /28/.
ÝAGTYLGYÇ - ynsanyò
kalbyna bagyºlanan nur, ºöhle. Ynsanyò aòyndaky aýdyòlyk, ýagtylyk.
Ýagtylgyç berende bolsa, onuò Köòlüne hem Aòyna Paýhas çyragyny
guýdy /10/.
ÝAGY - duºman, ýow,
zalym, ganym, ýaragly-zatly talaòçy.
«... Sebäbi ýagy goòºyòy çapsa, seniò öýüòi-de çapar»
diýip, Nuh pygamber sargaýardy /12/.
ÝALAK - ite nahar, iýer
ýaly zat berilýän jam, çanak we º.m.
- Türkmende «Ataò it bolsa, ýalakda naharlan!» diýen bir pähim
bar /317/.
ÝALAN-ÝAªRYK -
hakyky däl, galp, çyn däl, dogry däl.
- Perzent bolsa ýalan-ýaºryk öwüde däl, göreldä mätäçdir
/329/.
ÝALAÒAÇ - üstünde
topragy az bolan, köplenç jyglymdan ybarat.
- Ýalaòaç, köse, üsti ygalsyz, çaý-çeºmesi az bolan daglardan
ata-babalarymyz durnagöz suwy ekin meýdanyna akdy-rypdyrlar /174/.
ÝALKAMAK - sylamak,
hormatlamak, ýagºylyk etmek, dadyna ýetiºmek, söýmek.
-...bu toprak türkmeniò çüwen bagty, Allanyò ýalkap beren eziz diýary!
/78/.
- Eziz halkym ýalka, Taòrym,
Türkmen ilim aman bolsun!...
/285/.
ÝAÒADAN - täzeden,
gaýtadan sözleri bilen manydaº söz.
- Bu gün - türkmeniò Altyn asyrynda milleti ýaòadan döretmegiò
esasy ugry maºgala gatnaºyklaryny we maºgala gymmatlyklaryny
dikeltmekdir /328/.
ÝAPA DEGMEZLIK -
hakykatyò golaýyndan barmazlyk, ynanar ýaly dällik, ýerden aýagyny
üzmeklik.
-... emma bu zatlaryò hemmesi ýapa degýän, sülä gelýän zatlar däldi,
ýöne bir ºygardy we ºygarlygynda hem galýardy /271/.
ÝARADAR - ýaraly,
ýaralanan, ýara düºen.
- Ýaradanyò ýagty jahanynda gözlerimden monjuk-monjuk ýaº
akdyrmasam-da, ýaradar ýüregimiò ganyny sarkdyryp gezmeli boldum
/154/.
ÝARAN - ýoldaº,
hemra, taý sözleri bilen manydaº söz.
-...Türkmen ilim aman bolsun!
Bagtyýarlyk ýaran bolsun! /285/.
ÝARAªMAK - geliºmek,
ýaraºykly bolmak, laýyk bolmak.
- Saòa diòe mertlik we watansöýüjilik ýaraºar /336/.
ÝARATMAK - ýokdan
bar etmek, dünýä getirmek, emele getirmek.
- ªondan soò, Allatagala adamy atasyz ýaratsa-da, enesiz döredip
bilmändir. Muòa Isa pygamberiò ýaradylyºy ºaýatdyr /321/.
ÝASAMALYK - asyl bolºy
ýaly dällik, emelilik, tebigy dällik.
- Garaºsyzlyk türkmen dilini ýasamalykdan, dar galypdan halas etdi
/175/.
ÝASAW - asyl ýaradylyº,
boluº, tebigaty.
- Munuò düýp sebäbi türkmeniò zandynda, ýasawynda bar bolan dünýewilikdendir
/176/.
ÝAªYÒ GAÝDYªMAK
- belli bir ýaºa ýetmek, garrap baºlamak, garrylyk ýetiºip baºlamak,
ýaºyò könelmek.
- Emma ýaºyò gaýdyºyp ugramagy bilen käbirleri bu ajaýyp häsiýeti
ýitirýärler /308/.
ÝAÝLAG - mal bakylýan
otluk sähra, giò öri meýdany, ýaýla.
- Elmydama göçüp-gonup, oturymly bolmasynlar. Ýazyn ýazlagda geçirip,
giò ýaýlag ýerlerde ýörsünler /87/.
ÝAÝMAK - ile ýaýratmak,
aýan etmek, ile bildirmek.
- Oòarsaò, birewiò ýamanyny ýapyp, ýagºysyny ýaýyò! /302/.
ÝAZLAG - goýun-geçi
sagmak, ekin-dikin ýygnamak üçin ýaz pasly göçülip barylýan
otluk-suwluk öri, ýazlamak üçin meýdan.
- Elmydama göçüp-gonup, oturymly bolmasynlar. Ýazyn ýazlagda geçirip,
giò ýaýlag ýerlerde ýörsünler /87/.
ÝEGRÄK - gowurak,
ýagºyrak, oòadrak sözleri bilen manydaº söz.
-Betkärligi mälim bolan kiºini kowup ilden çykarmakdan ony öldürmek
ýegräkdir... /91/.
ÝEKIRMEK - ýigrenmek,
inkär etmek, ýeke goýup jeza bermek, ýekelikde galdyrmak, ýaran
edinmezlik.
- Türkmen maddy baýlygy ýekirýär, emma oòa bütinleý oòyn garaýan
halatlary hem bar /367/.
ÝELE BERMEK -
biderek, manysyz ýaºamak, ömrüòi biderek geçirmek, abraýyòy,
hormatyòy sowrup goýbermek.
- Ýaltalyk - ömrüòi meýletin puja çykarmakdyr, özüòi ýele
bermekdir /334/.
ÝENEKI - indiki,
geljekdäki, beýleki, öòdäki, mundan beýläkki manylarda ulanylýan
söz.
- Türkmenistanyò Birleºen Milletler Guramasy bilen ºu gün hem, ýeneki
uzak döwür içinde hem hyzmatdaºlyk etjekdigi Jarnamada ýene bir
gezek nygtalýar /284/.
ÝEPBEKLEMEK - tankyt
astyna almak, «iºde kemçilik goýberdiò» diýip käýinmek,
depesinden düºmek.
- Biz özümiziò hemiºe ýepbeklenip durmagymyza öwreniºipdiris
/269/.
ÝER - bu ýerde:
Watan, toprak, dogduk mekan, ýurt, onuò bir bölegi.
- Urºuò gutulgysyzlygyna düºünip, ºonça wagtda ýurdy urºa taýynlap
ýetiºen Oguz han: - Ser bereris, ýer bermeris! diýipdir /249/.
ÝERE
DUWLAMAK - jaýlamak,
mazar gazyp ýeriò astynda ýerleºdirmek, depin etmek.
- ol ençe müò ýyl bäri gara ýere duwlap gelýän ata-babala-
rynyò ruhy bilen aragatnaºygyny ýitirdi
/58/.
ÝERLEªMEK - bu ýerde:
bir zadyò içinde ornaºmak, sygmak.
- Biziò kalbymyza dünýä ýerleºip biler, biz hem dünýäniò
kalbynda ýaºamaga mynasyp halkdyrys! /405/.
ÝERSIZ - hiç delile gelmeýän,
hakykatdan uzak, esassyz, sebäpsiz.
-Oguz han däl, Oguz handan görelde alan soòky türkmen ºalary,
soltanlary hem talaò etmändir, ýersiz sütemi ýigrenipdir /101/
ÝESER - mekir,
hileli; pähimli, ugurtapyjy.
- ...ol gözünden ýaº döküp, özüniò guran ýeser oýny barada
aýdyp beripdir /352/.
ÝOKARDAN - Alla
tarapyndan, bizi dolandyrýan Hudaýyò emri bilen.
- Bu emgegi duºmandan görüp oturmaò, bu emgek ýokardan geldi...
/196/.
ÝOKMAK - ýokaºmak,
degip hapalamak, kirletmek.
- Saòa ýokjak gara özümde dursun, aklygym, päkligim seòki, türkmen!
/150/.
ÝOLA - gezek, sapar,
mertebe ýaly sözler bilen manydaº söz.
- ªonda yslam dininde iki ýola hyrka geýen beýik alym, pir Abu Seýit
Abyl Haýyr-Mäne baba hem Çagry beg bilen Togrul bege döwlet patasyny
berýär /59-60/.
ÝOL ALMAK - haýsy-da
bolsa bir iº ugruna bolmak, rowaç almak, ºowuna bolmak, üstünlik
getirmek.
- Dünýäde özüniò daºky dünýäsi bilen içki dünýäsini sazlaºdyryp
bilýän adamlaryò iºi ýol alýar /196/.
ÝOLDAN ÇYKARMAK -
azdyrmak, azaºdyrmak, kabul edilen düzgünlerden daºlaºdyrmak.
- Baýlyk, zat - ýoldan çykarar /368-369/.
ÝOL GOÝMAK - özüòden
soòky nesiller dowam etdirer ýaly il oòlaýan ýörelge goýmak,
nusga bolar ýaly halk bähbitli iº etmek.
- Dünýäde ýol goýanlar taryha girýär, ýol ýitirenler il içinde
hem näletlenýär /165/.
ÝOL URDURMAK - azmak,
barýan dogry ýoluòdan azaºmak, ugruòy ýitirmek, galp ýola düºmek.
- Taòry baýlyk berip, garyp edip synaga salýar, baýlygy göterinip
bilmedik ýol urduryp, azgyn bolar... /197/.
ÝOLSUZLYK - belli
bir ýol-ugur bilmezlik. edep-terbiýe görmezlik, iºiò, durmuºyò
abyny-tabyny almazlyk. Türkmen diliniò sözlüklerinde ºeýle söz ýok,
täze söz hasap edilip bilner.
- Eger hatyn ýaramaz bolup, öý iºlerinden gowy baº çykarmaýan
bolsa, äriò ýolsuzlygy we çäresizligi ondan mälim bolar /89/.
ÝORGA - ýabynyò maýdalyna
çapýan bir görnüºi, ýabynyò ýöreýiº, çapyº täri.
-Annanyýaz Artyk bolsa ºar gara atyny ýorgasyna goýberip barýandyr
ýol bilen.../38/.
ÝOW - uruº, jeò, söweº.
- Ine, ºonuò üçin hem türkmen ýow güni maldan-baºdan geçýär!
/190/.
ÝOWUZ - gazaply,
birehim, erbet, ýaman, rehim-ºepagatsyz.
- Elbetde, gödek synag, emma ýowuz zamanada ýurdy abadan saklamak
hem kyn ahyry! /352/.
-Sebäbi patyºalaryò ilden görýän haýyrlary ýowuzlary dep
edenlerinde halala öwrülýär /90/.
ÝOÝULMAK - öòki
bolºundan üýtgemek, bozulmak, öòki durkuny ýitirmek.
- Emma adamzadyò çylºyrymly durmuºynda ähli ruhy nepislikleriò
manysynyò ýoýulyºy ýaly, dostluk hem dürli ýoýulmalara sezewar
edilipdir /357/.
ÝÖNE - adaty, köpçülige
meòzeº, öwreniºilen, hemmeler ýaly.
-Görogly, Alp Arslan ýaly
adamlar ýöne adamlar däl, olar keramatly adamlar /197/. Duºman ýöne
duºman däl, duºmanlaryò hany, ol:-Sen namart, maòa mert ölümi hem
rowa görmeýärsiò! - diýip gygyrýar /196/.
ÝÖRELGE - däp
bolup galan dessur, ata-babadan galan edähet, adat, dowam edýän görüm-görelde.
- Öz aslymyza mynasyp, öz gadymy ýörelgämize mynasyp bolmalydyrys
/59/. Dirä - ýörelge, ölä-gonalga - diýipdir Oguz han Türkmen
/290/.
ÝÖRELGELI - belli
akyla gulluk edýän, bir zady, ugry oòlan ýoly hasaplaýan, uýýan
zadyny berk tutýan.
- Ýoly ýörelgeli ýeòer /290/.
ÝUNAN - grek, häzirki
Gresiýanyò milletiniò ady, gresiýaly.
- Gysgaça aýdanymda, men biziò eýýamymyzdan öòki I asyrda ýaºap
geçen ýunan alymy Diodaryò, biziò eýýamymyzyò I asyrynda ýaºan
Strabonyò ýazgylaryndaky tebigat gözelliklerini we bereketini göz öòünde
tutýaryn /179/.
ÝURT SORAMAK - bir
ýurdy dolandyrmak, bir ýurda, ülkä hökümdarlyk etmek, ýurtda hökümiòi
ýöretmek.
- Nowºirwan adylam men ýaly adyllyk bilen ýurt soran däldir /194/.
ÝÜÒSAKGAL ETMEK -
masgara etmek, beren sözüne, wadasyna ynanylmaz ýaly etmek, biriniò
tamasyny ödemezlik.
-Özüni ýüòsakgal eder, hiç ülke bibaº olmasyn... /377/.
ÝÜZBAªY - ýüz
adamdan ybarat goºun bölüminiò ýolbaºçysy, ýüz adamlyk ýygnyò
öòbaºçysy.
-Haçan-da bir ýüzbaºy ýa-da ellibaºy ölende yzynda ogly galmasa,
onuò toparyndan kim at tanamakda, ata timar bermekde ussat bolsa,
galanlary ondan gorksa ýa çekinse, eýer-esbabyny düzedip bilse, ýaý
atmagy we bejermegi baºarsa, ony ol topara aga etmeli /86/.
ÝÜZBEGI - ýüz
adamdan ybarat ilata, goºuna öòbaºçylyk edýän adam.
-Tümenbegleri, müòbegleri we ýüzbegleri owal-ahyr geler-giderler
Oguzyò öwüdini tutmadyklar goºunlara ýolbaºçylyk edip bilerlermi?
/87/.
ÝÜZÜNDEN GAR ÝAGMAK
- ýüzi-gözi çytyk, sowuk garaýyºly, rehim-ºepagatsyz, yzgytsyz.
- Käbir adam bardy, ýüzünden gar ýagyp, boran syrap dur, ol
bolsa-bolmasa awuly sözüni aýdyp, göni ýüregimden çüýläp
giderdi ./154/
ÝÜZÜÒI ASMAK -
bir zatdan nägile bolup ýüzüòi sallamak, öýkeli, kineli närazy görnüºde
bolmak, ýüzi salyk bolmak.
-Türkmen ogly ºir ogludyr, ºir balasy ºir bolar,
Egniò gysyp, ýüzüò asmak namys bolar, ar bolar... /303/.
ÝYGYM - ilatdan ýygnalan
salgytlardan düºen pul.
- Goý, her bir ýere ol adalatly, düºbi we namazhon naýyby
ibersin, ol hem ýygym barada salgytlarynyò ýazgysyny kitaba geçirsin
we bu iºde dogry ýol bilen gitsin... /396/.
ÝYGYN - goºun, orda, harby taýýarlygy bolan ýaragly adamlar, urºujylar,
söweºijiler manyda ulanylýar.
- Eger bize kömek gerek bolaýsa, näçe ýygyn berip bilersi- òiz?
-diýip, Ysraýyldan soraýar /156/.
ÝYKYLMAK - bu ýerde:
uýmak, iliò ugruna bolmak, köpçülik bilen bir ugra gitmek, il ýaly
bolmak.
- Türkmeniò ata-babasy «Köpçülik nirä bolsa, senem ºoòa ýykyl»
diýipdir /399/.
|
