A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

SALYRLAR DÖWLETI (233) – ser. Salyr türkmenleriniň hökümdarlygy.

SALYR TÜRKMENLERI (127, 128) – ser. Salyr türkmenleriniň hökümdarlygy.

SALYR TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI (109) – ser. Salyr türkmenleriniň hökümdarlygy.

SALYR TÜRKMENLERINIŇ HÖKÜMDARLYGY [… hökümda:rlygy] (111, 233) – Eýranyň Fars böleginde Oguz hanyň Salyr agtygynyň nebereleri tarapyndan gurlan atabeglik (1147-1284 ý.). XII asyryň ortasynda Lebapdan Eýrana göç eden salyr ili bu ýerde döwlet gurup, Şiraz şäherini paýtagt tutunypdyr. Bu atabeglik döwleti edara etmekde seljuk-türkmen döwletleriniň ýol-ýörelgelerini nusga hökmünde kabul edip, medeniýeti, binagärligi ösdüripdir. Bu döwletden Sagdy Şirazy ýaly görnükli şahyrlar hem çykypdyr.

Salyr türkmen döwletiniň hökmürowanlygynyň sönky ýyllarynda sebitde mongollaryň täsiri barha güýçlenip, Salyrlar döwleti gitdigiçe pese gaçýar. Döwletiň başyna geçen soňky hökümdarlaryň, ylaýta-da ahyrky 22 ýyl biregne häkim bolan Abyş hatynyň döwleti dolandyrmaga ukypsyzlygy netijesinde bu atabeglik ýykylyp, mongol hökümdarlygy bilen çalşyrylýar.

SAMANLY DÖWLETI [Sa:ma:nly …] (218) – Mawerannahrda samanlylar neşilşalygy tarapyndan 875-nji ýylda düýbi tutulyp, 999-njy ýyla çenli höküm süren döwlet.

Araplaryň garşysyna Rafi ibn Reýsiň 806-810-njy ýyllarda turzan gozgalaňyny basyp ýatyrmaga eden kömegi üçin, Arap halyfatynyň Mawerannahrdaky hökümdarlary asly Balhly Saman (Samanhuda) diýen baý mülkdara 819-njy ýylda Buhara sebitlerinden uly mülkleri peşgeş berýärler. Arap halyfatynyň gowşap başlan döwründe (875-nji ýylda) Samanly nesilleri bu mülklerini özbaşdak döwlet diýip yglan edýärler, oňa uly atalary Samanyň adyny dakýarlar. Bu şäherde Samanly şalaryň guburynyň üstünde gurlan kaşaň hanakalar häzire çenli saklanýar.

Garahanly türkmenleriň döwletiniň hökümdary Mansur 2-njiniň 999-njy ýylda Buharany almagy bilen X asyryň I ýarymynda has güýçlenen Samanly döwleti dargaýar, onuň Mawerannahr bölegi Garahanly, Amyderýanyň çep kenaryndaky ülkeler bolsa Gaznaly türkmen döwletleriniň ygtyýaryna geçýär.

SAMANLYLAR [Sa:ma:nlylar] (140) – ser. Samanly döwleti.

SAMARKANT (131, 141) – Häzirki Özbegistanyň çäginde, Zerewşan jülgesinde Merkezi Aziýanyň gadymy şäheri, adybir welaýat. B. e. öňki 329-njy ýylda bu şäher Marakanda ady bilen duş gelýär. Samarkant şäheri we welaýaty irki eýýamlardan häzire çenli türkmenleriň hem köpçülik bolup ýaşan we ýaşaýan topragydyr. Etnik topar hökmünde Seljuk türkmenleriniň kemala gelen we Günbatara ýörişinden öň uly topar bolup üýşen ülkesi hem Samarkantdyr, hatda Seljuk serkerdäniň agtyklary Togrul beg we Çagry beg hem ýetginjekkä Samarkantyň Nurata daglaryndaky türkmenleriň içine getirilip, şu ýerde harby sungaty ele alýarlar, Samarkantdan Mara, soňra hem Eýranyň üsti bilen Kiçi Aziýa ülkelerine aşyp, Beýik Seljuk imperiýasynyň düýbüni tutýarlar.

Moskwaly alym W. G. Moşkowanyň ýazyşyça, Samarkant welaýatynda jemi 51, bu welaýatdan bölünip aýrylan Zerewşan welaýatynda hem 23 sany türkmen obasy bar. Irki eýýamlardan häzire çenli türkmen halkynyň şeýle ýakyn gatnaşyk eden ülkesi bolany üçin, Samarkantyň ady geçmiş şahyrlarymyzyň goşgularynda we halk döredijiliginde köp gaýtalanýar:

Samarkant tagtynda gurlan ýaýlara… (Magtymguly).

Agtarsam Samarkanty, Hojant, Kaşgary birle…(Seýdi).

Mukaddes Ruhnamada-da Samarkantyň ady Gaznaly türkmen döwletiniň şasy soltan Mahmydyň XI asyrda, Köneürgenç hökümdary Alaýeddin Muhammediň hem 1210-njy ýylda bu şäheri öz garamagyna geçirişi bilen baglanyşykly ýatlanýar.

SANJAR (119-121, 232) – Häzirki Yragyň çäginde ýerleşen gadymy şäher. Zeňni türkmen hökümdarlygy (1127-1250/59) bu şäheri özüne tabyn edýär.

SANJAR HÖKÜMDARLYGY [… hökümda:rlygy] (122) – Yragyň gadymy Sanjar şäherinde gurlan türkmen atabegligi, Zeňňiler nesilşalygynyň Mosuldaky hökümdarlygynyň garamagyndaky beglik (1149-1233).

SARAHS (188, 221, 225, 226, 392, 393) – Türkmenistanda gadymy şäherleriň biri. Tejen derýasynyň ýakasyndaky giň düzlükde ýerleşip, ir eýýamda ekerançylaryň merkezi bolan bu şäher Merw bilen Nyşapuryň aralygyndaky möhüm düşelge hasap edilýär. Gadymy Sarahs galasy häzir harabaçylyga öwrülip, 120 gektar meýdanda belent, dörtburç depe görnüşinde howalanyp görünýär. Gadymy Sarahs şäheri takmynan 2500 ýyl töwerekleri mundan ozal gurlupdyr. Sarahsyň orta asyra degişli binagärlik ymaratlaryndan Abul Fazlyň gümmezi has ajaýyp binadyr. Ýerli ilat ony “Sarahs babanyň gümmezi” diýip atlandyrýar. Ol XI asyrda bina edilipdir. Abul Fazl X-XI asyryň belli alymy Abu Seýit Abyl Haýyr – Mäne babanyň mugallymydyr.

1925-nji ýylda şu sebitde döredilen etraba, onuň merkezi şäherçesine, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy eýýamynda Tejenden Eýranyň Maşat şäherine çekilen demir ýoluň şu ýerdäki menziline hem gadymy Sarahs galasynyň ady dakyldy.

Mukaddes Ruhnamada Sarahs ady türkmenleriň gadymy oturymly ýerleriniň biri hökmünde, şeýle-de seljuklar eýýamynda we Hywa hanlary bilen türkmenleriň arasynda Sarahsda bolup geçen uruşlar zerarly ýatlanýar.    

Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynyň ilat sany 63 müň 400 adam (2002-nji ýylyň Gorkut aýynyň başyna çenli).

SASANILER (216) – III-VII asyrda Ýakyn we Orta Gündogarda höküm süren döwlet (224-651 ý.). Ol öz adyny ilkinji pars patyşasy Papagyň kakasy Sasanyň adyndan alypdyr. Sasanyň agtygy Artaşir I 224-nji ýylda Parfiýa şalygynyň ornunda şalyk gurýar we oňa atasynyň adyny dakýar. Gülläp ösen döwründe bu döwlet Eýran, Owganystan, Amyderýanyň günorta ülkeleri, Merw, Kawkaz, käbir arap ýurtlary ýaly ençeme hökümdarlyklary özüne birleşdiripdir. Sasanileriň soňky hökümdary Ýezdegerd III 642-nji ýylda araplardan ýeňilýär, on ýyl olardan gaçyp, ahyrda häzirki Mary welaýatynyň Türkmengala sebitinde 651-nji ýylda tutulýar we öldürilýär. Sasaniler döwleti hem dargaýar.

Mukaddes Ruhnamada Göktürkmen döwletiniň güýçli goňşulary hökmünde ilkinji nobatda Sasanileriň, soňra Rumustan bilen Çyn-Maçynyň atlary tutulýar.

SAÝRAM (220) – Oguz-türkmenleriniň gadymy we uly şäheri. Ol Gazagystanyň Çimkent şäheriniň gündogarynda, Badamçaýyň kenarynda ýerleşipdir. Häzir bu ýerde Saýram diýen oba bar. Alymlaryň bir topary irki Isfijan şäherini Saýram hasap edýärler. Mahmyt Kaşgarly (XI asyr) Saýram sözüni “ak şäher” diýip düşündirýär. XIV asyr taryhçysy Reşideddiniň ýazmagyna görä, Oguz han döwründen galan Saýram şäherine Garry Saýram diýlip, ol 40 derwezeli uly şäher bolupdyr, hatda onuň bir çeti bilen beýleki çetiniň arasy bir günlük ýol eken.

Mukaddes Ruhnamada-da Saýram şäheri Beýik oguz-türkmen döwletiniň Ýaňykent, Garajyk, Jent ýaly esasy şäherleri bilen bir hatarda goýulýar.

SEFEWILER (241) – ser. Sefewi türkmenleriniň döwleti.   

SEFEWI TÜRKMENLERI (144) – ser. Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy.

SEFEWI TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI (110, 240) – ser. Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy.

SEFEWI TÜRKMENLERINIŇ HÖKÜMDARLYGY [… hökümda:rlygy] (240) – XV asyryň başynda Eýranda (Erdebilde) geljekki uly hökümdar hem-de şahyr şa Ysmaýyl Hataýy tarapyndan düýbi tutulyp (1501/02 ý.), tä 1736-njy ýyla çenli dowam eden we özüniň iň giňän döwründe Eýranyň, Gündogar Horasanyň, Yragyň, Gürjüstanyň, Dagystanyň, Türkmenistanyň ýerlerini, Gündogar Arabystanyň kenarlaryny, Gündogar Anadolynyň käbir böleklerini öz içine alan uly döwlet. Erdebil şäherinde yslam dini taglymatynyň bir ugry – sefewi derwüşçilik-sopuçylyk ojagy döräp, oňa şu toplumy döreden sowatly we dindar şahsyň – Şefi (Sefieddin) Ishak Erdebilliniň (1252-1335) ady geçýär (Sefi - Sefewi). Şeýh Sefiniň soňky nebereleriniň biri, geljekki hökümdar şa Ysmaýylyň (1487-1524) döwründe bu dini ojak barha güýçlenip, onuň tarapdarlary gitdigiçe köpelýär. Garagoýunly hökümdarlary bilen tersleşen ençeme türkmen taýpalary hem Anadoludan Eýrana çekilip, Ysmaýylyň toparyna goşulýarlar. Bu kuwwatly topar ilki Şirwan şasy Farruh Ýasary, soňra Akgoýunlylary, ahyrda-da Maryda Şeýbany soltany ýeňip, olaryň garamagyndaky ähli ýer-ýurtlary öz ygtyýaryna geçirýär.

Sefewi türkmen döwletiniň güýçli şalary hökmünde şa Ysmaýyl Hataýynyň (1487-1524), Eýrany kuwwatly döwlet derejesine göteren şa Apbas I-iň (1571-1629) we Tahmasp şanyň (1524-1576) atlaryny tutmak bolar. Öz döwründe Eýran-Türkmen, Eýran-Türk döwleti diýen atlar bilen hem belli bolan bu hökümdarlykda sefewiler pars medeniýeti bilen hereket eden bolsalar-da, özleriniň türkmenligini gorap bilendikleri Mukaddes Ruhnamada beýan edilýär. Muňa döwletiň düýbüni tutan şa Ysmaýylyň Hataýy diýen edebi lakam bilen türkmençe goşgularyň uly toplumyny ýazyp galdyrandygy-da güwä geçýär.

SELJUK DÖWLETI [Selju:k …] (222) – ser. Beýik Seljuk türkmenleriniň döwleti.     

SELJUKLY TÜRKMENLERIŇ ŞAMDAKY DÖWLETI [Selju:kly … Şa:mda:ky …] (109) – ser. Şamdaky Seljuk türkmenleriniň döwleti.

SELJUK-TÜRKMEN DÖWLETI [Selju:k …] (110, 113, 230) – ser. Beýik Seljuk türkmenleriniň döwleti.

SELJUK TÜRKMENLERINIŇ KERMANDAKY DÖWLETI [Selju:k … Kerma:ndaky …] (109) – ser. Kermandaky Seljuk türkmenleriniň döwleti.

SELJUK TÜRKMENLERINIŇ SOLTANLYGY [Selju:k … solta:nlygy] (209) – ser. Beýik Seljuk türkmenleriniň döwleti.

SERHEDABAT [Serheda:ba:t] (246) – Mary welaýatynda şäher we etrap. Bularyň öňki ady Guşgy bolup, ol öňki SSSR-iň günorta nokady hasaplanýardy. 1885-nji ýylda Pendi sebitlerini basyp alan rus esgerleri 1890-njy ýylda şu ýerde – Owganystan bilen Türkmenistanyň serhedinde berk galanyň düýbüni tutup, oňa Kuşka diýip at dakypdyrlar. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 1999-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 29-yndaky Permany bilen Guşgy şäherine we etrabyna Serhedabat diýen täze at berildi.

Serhedabat etrabynyň ilat sany: 40 müň 300 adam (2002-nji ýylyň Ruhnama aýynyň başyna çenli).

SEÝHUN [Seýhu:n] (131) – Syrderýanyň bir ady. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Seýhun sözüniň Hun derýasy diýen manyny berýändigini “Türkmen ilim aman bolsun” atly goşgular kitabynda düşündirýär (47 sah.).

Ýene: ser. Syrderýa.  

SEÝHUN BILEN JEÝHUN ARASY [Seýhu:n … Jeýhu:n a:rasy] (211, 218) – Syrderýa bilen Amyderýa aralygynyň (Mawrannahryň, Transoksaniýanyň) Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy tarapyndan ulanylan ady. Ýene: ser. Seýhun, Jeýhun, Mawerannahr.

SIBIR (31, 147, 214) – Öňki SSSR-iň Aziýa çäkleriniň uly bölegi. Onuň günbatar araçägi Ural daglary, gündogary Ohot deňziniň kenarlaryndaky dag gerişleri, demirgazygy Demirgazyk Buzly umman, günortasy hem Gazagystan baýyrlyklary bilen Mongoliýa serhetleridir. Meýdany on million inedördül kilometr bolan bu giň ülke Günbatar Sibir we Gündogar Sibir diýen iki uly bölege bölünýär. Mukaddes Ruhnamada Günbatar Sibiriň hem ady tutulýar (147).

SIWAS [Siwa:s] (115, 116, 239) – Türkiýäniň Anadolu böleginde welaýat we onuň Gyzylyrmak derýasynyň ýakasynda ýerleşýän merkezi şäheri. Şäheriň gadymy atlary Kabira, Diospolis we Sebastiýa (soňky at Sebaste görnüşde Mukaddes Ruhnamada-da Siwasdan soň ýaý içinde ýatlanypdyr - 115). Siwas sebitleri seljuk türkmenleriniň köpçülikleýin göçüp gelen we höküm süren ülkesidir. Bu ýerde 1097-1165-nji ýyllar aralygynda Danyşment türkmenleriniň guran döwleti rowaç bolupdyr.

SOLTANIÝE [Solta:niýe] (237) – Eýran Häzirbegjanynda, Tähran we Erzurum şäherleriniň aralygynda, Gyzylözen derýasynyň ýakasynda ýerleşen şäher. Eýranda 1256-njy ýyldan XIV asyryň ortalaryna çenli höküm süren Ilhanlylar (Hulagulylar) tarapyndan 1305-nji ýylda düýbi tutulan bu şäheri Uljeýtu (1309-1316) özüne paýtagt tutunýar. Bu ülkäni Teýmirleň basyp alandan soň, sapaly we amatly jülgede ýerleşen Soltaniýe şäheri hökümdarlaryň düşelgesine, şeýle-de Eýranyň bu sebitiniň söwda merkezine öwrülýär. Geljekki hökümdar we münejjim alym, Teýmirleňiň agtygy Ulugbeg hem 1394-nji ýylyň Nowruz aýynyň 22-sinde şu şäherde dogulýar.

Soltaniýe töwerekleri türkmenleriň hem gadymy oturymly mesgenidir. Hatda 1826-1828-nji ýyllarda Eýran bilen Orsyýetiň arasynda bolup geçen urşuň ýaraşyk şertnamasy hem Soltaniýäniň ýakynyndaky Türkmençaý obasynda 1828-nji ýylyň Baýdak aýynyň 22-sinde baglaşylýar. Bu uly obada bolsa türkmenler ýaşaýarlar. Mukaddes Ruhanamada-da Soltaniýe şäheriniň ady Garagoýunly hökümdarlarynyň basyp alan ülkeleriniň hatarynda sanalýar.

SOMNAT [Somna:t] (140) - Hindistanyň demirgazyk-günbataryndaky Güjerat welaýatynda, Arap deňziniň kenarynda gadymy şäher. Gaznaly türkmen döwletiniň hökümdary Mahmyt soltan Hindistana eden köp sanly ýörişleriniň birinde, 1024-nji ýylda bu şäheri basyp alýar.

SOWET DÖWLETI (256, 257) – 1917-nji ýyldan 1991-nji ýyla çenli hökmürowan bolan we uly çäkleri öz içine alan döwlet, SSSR.

Ýene: ser. SSSR.

SÖWÜT (136, 236) – Türkiýäniň Marmara bölgesiniň (ülke) Bilejik welaýatynda şäherçe. Şu ýerdäki belentligi 1307 metre ýetýän baýyrly dagyň bagly-bakjaly, söwütli jülgesinde gurlan bu şäherçä wizantiýalylar Thebizon, araplar Beldeýi safsaf (“söwütli şäherçe”) diýipdirler. Bu sebiti 1270-nji ýylda Ärtogrul gazy özüniň 400 atlysy bilen wizantiýalylardan basyp alandan soň, Seljuk soltany Alaeddin Keýkubat oňa bu ýeňşi üçin Söwüdi gyşlag hökmünde sowgat berýär. Ärtogrulyň ogly Osman beg Osmanly türkmen döwletiniň düýbüni tutan döwürlerinden tä 1336-njy ýyla çenli Söwüdi paýtagt tutunýar (soňra paýtagt Bursa şäherine göçürilýär).

Ärtogrul gazy 1281-nji ýylda aradan çykandan soň, ony Söwüdiň bir kilometr demirgazygynda jaýlap, üstüne gümmez galdyrýarlar, daşyna hem howly edýärler. Onuň nebereleriniň gümmezli aramgähleri hem şu howluda ýerleşýär. Bu wakadan soňky geçen 720 ýylyň her Ruhnama aýynyň ikinji hepdesiniň anna we dynçgün günlerini Söwüt sebitiniň ilaty “Ýörük türkmen baýramy” ady bilen dabaraly belläp geçýär. Soňky ýyllarda bu dabarany “Ärtogrul gazynyň hatyra günleri we Söwüt baýramçylygy” diýip atlandyrýarlar. 1993-nji ýylda şu baýramçylygyň 712-nji ýyldönümi mynasybetli geçirilen dabaralar türk we türkmen halklarynyň bilelikdäki uly toýuna öwrüldi. Oňa Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň orunbasarynyň ýolbaşçylygynda döwlet işgärleri hem-de 125 adamdan ybarat medeniýet we sungat ussatlarynyň topary gatnaşdy. Olaryň arasynda döwlet tans topary, meşhur şahyrlar, suratkeşler, aýdymçylar, jigitler we beýleki hünärmenler bardy. Bu ýere türkmeniň alty ganat ak öýleri, ahalteke atlary, şaý-sepleriň sergisi hem getirilipdi. Şonuň ýaly-da, Türkmenistandan getirilen azyk önümlerinden türkmen tagamlary taýýarlanyp, baýramçylyga gelenlere hödür-kerem edilipdi.

Garyndaş iki halkyň bilelikde tutan bu dabaraly toýuny bezän şeýle şanly waka hem boldy: baýramçylyk mynasybetli Osmanly Türkmen imperiýasynyň tugunyň ilkinji dikilen ýeri bolan Söwüt şäherçesinde täze etrap döredilip, oňa Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy etraby diýen at dakyldy we ýadygärlik ýazgy dikildi. Bu etrap şäherçäniň merkezi bölegini, şol sanda Ärtogrul gazynyň we onuň nebereleriniň aramgählerini öz içine alýar.

Iki doganlyk halkyň arasynda geçirilen bu dabaraly toý we hyzmatdaşlyk Türkiýe hem Türkmenistanyň tutuş ilaty, jemgyýetçiligi we hökümet ýolbaşçylary tarapyndan uly kanagatlanma bilen garşylandy. Şol ýyldan bäri bu baýramçylyk türk-türkmen hyzmatdaşlygynyň we agzybirliginiň nyşany hökmünde her ýyl bellenip geçilýär. Şu şanly wakadan soň, 1994-nji ýylyň Oguz aýynda iki doganlyk ýurduň ilatynyň arasynda ýygy gatnaşygy, mähirli ysnyşygy we dostlugy barha ösdürmek üçin, bu ýurtlaryň 10 şäheri biri-biri bilen doganlaşdyrlar. Şonda Söwüt Türkmenistandaky Gökdepe etraby bilen doganlaşdy. Doganlaşan şäherleriň beýlekileri şulardyr: Aşgabat – Ankara, Mary – Ystambyl, Türkmenabat – Izmir, Adana – Daşoguz, Türkmenbaşy – Iskenderun, Hazar – Marmaris, Arçabil – Paýas, Gypjak – Gurtgulagy, Balkanabat – Antakýa.

Doganlaşmak babatda agzalan şäherleriň häkimlikleri ilki karar çykardylar, ol kararlar welaýat häkimleri, soňra iki ýurduň Içeri we Daşary işler ministrlikleri tarapyndan tassyklandy. Ahyrynda Ankarada ýörite guralan dabarada iki ýurduň hökümet ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda häkimler resmi kagyzlara gol çekişdiler. Şol dabarada Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy söz sözledi.

SSR SOÝUZY [… Soýu:zy] (49, 51-54) – SSSR diýen gysgaldylan goşma adyň biraz türkmençeleşdirilen görnüşi. Ýene: ser. SSSR.   

SSSR (45, 48, 49, 51, 52, 55, 270, 271, 296) – Soýuz Sowetskih Sosialistiçeskih Respublik (“Sowet Sosialistik Respublikalar Soýuzy”) diýen rusça goşma adyň baş harplaryndan düzülen, gysgaldylan görnüşi. 1917-nji ýylyň Sanjar aýynyň 7-sinde Oktýabr sosialistik rewolýusiýasynyň üstün çykmagy bilen Sowet döwleti döredildi. Orsyýetiň garamagyndaky bakna ülkeler we milletler hem bu döwletiň düzümine girizildi. 1922-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 30-ynda sowet döwletiniň SSSR diýen resmi ady kabul edildi, çünki şol gün bu döwletiň düzümine kanun esasynda 4 respublika: Orsyýet, Urkaina, Belorussiýa we Zakawkazýe girizildi. Türkmenistan bu birleşige 1925-nji ýylda kabul edildi.

SUMBAR (79) – Köpetdagyň gerişlerinden syrygýan suwlaryň hasabyna döräp, ýurdumyzdaky Garrygala, Etrek etraplarynyň darajyk dag jülgesiniň düýbünden akýan derýa, Etrek derýasynyň iň soňky sag goşandy. Derýanyň uzynlygy 247 kilometr. Suw ýygnanýan meýdany 8517 inedördül kilometr.

Subtropik howaly Sumbar jülgesi mähriban Watanymyzyň iň gözel künjekleriniň biridir. Bu jülgede nar, hoz, injir, hurma, badam ýaly subtropik miweler oňat hasyl berýär. Mukaddes Ruhnamada-da bu jülgäniň şu aýratynlygy nygtalýar.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň goşgularynda Sumbar gözelligiň nyşany şahyranalygyň ylham çeşmesi hökmünde wasp edilýär:

Sumbar – Pyragydan galan mekdebim,
Kitap açdym ýurdum diýe-diýe men. (“Diýe-diýe men”).

SUMEÝSAT [Sumeýsa:t] (122) – Yrakda Beg hökümdar türkmenleriniň (1144-1233) öz atabegligine tabyn eden gadymy şäheri. Häzirki döwürde 19 obanyň merkezi saýylýan bu şäherçe Ýewfrat derýasynyň demirgazyk-günbatarynda, Adyýaman diýen ýeriň ýakynynda ýerleşýär. Çeşmelerde onuň ady Samsat, Semisat görnüşlerde hem duş gelýär.

SYRDERÝA [Syrderýa:] (83, 131) – Merkezi Aziýanyň uly derýalarynyň biri. Naryn we Garaderýanyň goşulyşmagyndan emele gelýän bu derýanyň uzynlygy 2212 kilometr (Narynyň gözbaşyndan 3019 kilometr). Ir eýýamlarda Ýaksart diýen at bilen belli bolan Syrderýa Aral deňzine guýýar, ýöne häzir onuň suwy dolulygyna ekerançylyk üçin peýdalanylýar. Esasy goşantlary Çyrçyk we Arys. Çeşmelerde derýanyň Seýhun diýen ady hem mälimdir.

Mukaddes Ruhnamada derýanyň iki adyna-da duş gelinýär. Geçmişde Syrderýa boýlary oguz-türkmenleriň ýaşan we ýaýlan ülkeleriniň biri bolupdyr, oniň iki ýakasynda ençeme oguz şäheri gülläp ösüpdir. Ýene: ser. Seýhun.  

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z