A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

MAGRYP [Magry:p] (292, 385) – Günbatar ýurtlaryň tutuş ady. Arapça „magrib” „günbatar”, „aşak tarap” diýmekdir. Bu söz nusgawy edebiýatymyzda-da şu manyda ulanylypdyr:

Magrypdan maşryga dünýäniň ýüzi...  (Magtymguly).

MAGRYP-MAŞRYK [Magry:p ...] (156) – Günbatar we Gündogar ýurtlarynyň tutuş ady.

MALATY (MALATENA) [Mala:ty (Mala:tena)] – ser. Malatyýa.

MALATYÝA [Mala:tyýa] (115, 230, 239) – Türkiýäniň Anadoly böleginde welaýat we onuň merkezi şäheri (gadymy ady Malaty, Malatena).

Mukaddes Ruhnamada bu iliň  we şäheriň ady Seljuk türkmenleriniň Kiçi Aziýa ýöişleri, sebiti öz tabynlygyna geçirişleri, haçparazlaryň garşysyna alyp baran göreşleri hem-de gazanan ýeňişleri bilen baglanyşykly ýatlanýar.

MALAZGIRT [Malazgi:rt] (230, 235) -  Türkiýede, Wan kölüniň demirgazyk tarapyndan ýerleşen gala, şäher. ²Malazgirt söweşi² diýen at bilen taryhda öçmejek yz galdyran bu galada 1071-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 26-synda türkmen serkerdesi Alp Arslan özüniň 15 müň nökeri bilen Wizantiýanyň hökümdary Roman IV Biogeniň 200000 adamly agyr goşunyny çym-pytrak edýär, hökümdaryň özi hem türkmenler tarapyndan ýesir alynýar. Alp Arslan ýesir hökümdary uly hormat bilen öz ýanynda bir hepde saklaýar. Özewtölegi üçin 1,5 million, her ýylda-da 360.000 altyn pul tölemegi, ähli türkmen ýesirleri dessine boşatmagy, Malazgirt, Urfa, Menbiç, Antakyýa sebitlerini seljuklylara gaýdyp bermegi boýun alansoň, Ruhnama aýynyňda 3-ünde ony gaýtadan tagtynda oturdýar. Türkmenleriň bu ajaýyp ýeňşinden soň diňe bir Wan köli, sebitleri, Ikoniýa däl, eýsem tutuş Kiçi Aziýa türkmenlerden dolýar. Şeýlelikde, Rum topragynyň Seljuk türkmenleriniň hakyky Watanyna öwrülmegine giň ýol açylýar, yslam dini we türkmen dili barha çalt ýaýramaga başlaýar, türkmen beglikleri hem barha güýçlenýär.

MARANDA [Mara:nda] (126) – Gadymy Häzirbegjanda şäher, gala. Mukaddes Ruhnamada bu at Ermenistandaky türkmen şalarynyň bu şäherde hokümdarlyk edendigi bilen baglanyşykly agzalýar.

MARDIN [Mardi:n] (123, 237) – Türkiýäniň günorta-gündogarynda welaýat we onuň merkezi şäheri. Bu şäher Artykogullary türkmenleriniň guran döwletiniň Mardin begliginiň (1108-1409) paýtagty bolupdyr.

MARG (179) – Türkmenistandaky Murgap derýasynyň gadymy ady. Ol ýunan (grek) alymlarynyň işlerinde duş gelýär. Ser. Murgap.

MARGIANA [Margia:na] (179, 210) – Tutuşlygyna Murgap (gadymy Marg) ülkesiniň mundan takmynan iki müň ýyl öň ulanylan ady. Ol ýunan-rum alymlarynyň ýazan işlerinde duş gelýär. Margiana diýen ýurt ady şu ýerdäki Marg (häzirki Murgap) derýasynyň adyndandyr. „-iana” bolsa „ýurt” manysyndaky goşulmadyr (deňeşdiriň: Sogdiana, Baktriana). Manysy: „Murgap jülgesindäki ýurt”. Ýene-de: ser. Marguş.

MARGUŞ [Margu:ş] (9) – Margiananyň b. e. öňki VI-V asyrlarda ulanylan gadymy atlarynyň biri. Manysy: „Marg (Murgap) derýasynyň aýagyndaky gadymy ýurt, şalyk”. Öň adamzat medeniýetiniň iň irki medeni merkezi diýlip 4 ýurt (Mesopotamiýa, Müsür, Hindistan we Hytaý) hasap edilýän bolsa, Türkmenistandaky Garaşsyzlygyndan soň gadymy Marguşda geçirilen gazuw-barlag işleri adamzat medeniýetiniň ösen 5-nji merkeziň şu topragyny dünýä aýan etdi. Marguşyň dünýä medeniýetine goşan goşandyny nazara alyp, Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy tutuş Margiana ýadygärliklerini „Gadymy Merw” ady bilen Döwlet taryhy-medeni goraghana diýip yglan edýän karar çykardy.

MARU-ŞAHU-JAHAN [Ma:ru:-Şa:hu:-Jahan] (108, 150, 294) – ser. Mary. 

MARY (55, 113, 136, 141, 226, 229, 235, 252, 294) – 1. Türkmenistanyň çäginde, Murgap derýasynyň ýakasynda Oguz eýýamynda (mundan 4-5 müň ýyl öň) dörän şäher, dünýäniň iň irki şäherleriniň biri. Zaratuştra dininiň kitaby bolan „Awestada” Sogd, Bahti (Baktriýa) ýaly ýurtlar bilen bir hatarda „kuwwatly we mukaddes Murunyň” (ýagny Merwiň) ady tutulýar. Mälim bolşy ýaly, „Awestanyň” käbir bölümleri b. e. öňki I müňýyllygyň başlarynda ýazylypdyr. Merwi paýtagt tutunan tutuş ýurduň, ülkäniň ady hökmünde „Awestada” Marguş, ýunan-rim alymlarynyň işlerinde bolsa Margiana atlary ulanylypdyr.

1937-nji ýyla çenli şäheriň ady Merw bolup, ol dürli döwürlerde dürli özgerişlere sezewar edilipdir. Meselem, Mahmyt Kaşgarlynyň (XI asyr) „Diwanynda” şäheriň ady Merw-aş-Şahyjan („Merw – şalaryň jany, jigeri”) görnüşinde berilýär. Şol döwürde onuň Maru-Şahy-Jahan („Mary – jahan şalarynyň mekany”) diýen ady duş gelýär. Dürli döwürlerde Mary şäheriniň orny hem birnäçe gezek üýtgäpdir. I müňýyllygyň ortalarynda bu şäher Baýramalynyň ýakynyndaky Erkgalada, soň Gäwürgalada, XI-XII asyrlarda Soltangalada, teýmir döwründe we soňra Abdyllahangalada hem-de Baýramalyhangalada, 1824-nji ýyldan soňra bolsa häzirki ornunda ýerleşýär.

2. (394) – Margiana döwletiniň ady.

3. (55, 141) – Mary jülgesiniň ady. Ýene: ser. Merw.  

4. Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady.

Mary welaýaty günbatarda Ahal, demirgazykda – Daşoguz, demirgazyk-gündogarda we gündogarda Lebap welaýatlary, günortada bolsa goňşy ýurt Owganystan bilen araçäkleşýär. Welaýatyň meýdany 86,6 müň inedördül kilometr bolup, ol ýurdumyzyň çäkleriniň ýüzden 17,7 bölegini tutýar.

Mary welaýatynyň merkezi şäheri: Mary şaheri. Ilat sany 144 müň 400 adam (2002-nji ýylyň Gorkut aýynyň başyna çenli).

Mary etrabynyň ilat sany: 148 müň 400 adam (2002-nji ýylyň Gorkut aýynyň başyna çenli).

MAŞRYK (292) – Gündogar ýurtlarynyň tutuş ady. Arap dilinde „maşryk” – „gündogar” diýmekdir.

MAWERANNAHR (217, 218, 220, 221, 224, 225) – Syrderýa bilen Amyderýa aralygy, Oguz türkmenleriniň ýaýlap-ýaşan gadymy topragy. Türkmenler (umuman türki halklary) bu ülkä Iki derýanyň (Syrderýa bilen Amyderýa) aralygy, täjikler Warazrud diýipdirler. Amyderýanyň çep kenarynda ýaşaýan ata-babalarymyzyň arasynda onuň Derýanyň gaýrasy ýa-da Derýaarka atlary ulanylypdyr. Araplar bu ülkä aralaşanlaryndan soňra, onuň ýerli adyny öz dillerine göni terjime edipdirler: Mawera-un-nahr, ýagny „derýanyň aňyrsy”. Araplardan öň, ýagny b. e. başlarynda ýa-da ondan hem owal bu ülkä gelen ýunan (grek) alymlary ülkäniň ýerli adyny Transoksaniýa („Oksuň – Ogzuň, ýangy Jeýhunyň aňyrsy”) görnüşinde ýerli dilden öz dillerine geçiripdirler.

Ülkäniň Mawerannahr diýen adyna nusgawy edebiýatda-da duş gelýäris:

Mawerannahrda, Jeýhun boýunda,  
Ýedi asman, haft zeminde tapylmaz.   (Mollanepes).

Mukaddes Ruhnamada Mawerannahr Garahanly türkmen döwletiniň dörän ýeri, Seljukly türkmenleriň ilki kemala gelen ülkesi hökmünde ýatlanýar.

MAZENDARAN [Ma:zendara:n] (390) – Eýranyň demirgazygynda, Hazar deňziniň ýakasynda (welaýat), taryhy ülke. Merkezi şäheri – Sary. IX-XII asyrlarda bu ülkä Tabarystan diýlipdir. Mazendaranyň ady nusgawy edebiýatymyzda-da köp duş gelýär:

Kesearkaç, Mazendaran,
Geler permana, gökleň.   (Magtymguly).

 Ki şa permanydyr, kylmaý taammul,
Ýetişsin bişeýi – Mazendaran, bil.  („Jeňnama”).

MEDINE [Medi:ne] (253) – Saud Arabsytanynda şäher (öňki ady Ýasrib ýa-da Ýatrib). Bu adyň arapça görnüşi Medinetan – Nabi bolup, ol „pygamberiň şaheri” diýen manyny aňladýar. 622-nji ýylda yslam dinini esaslandyryjy Muhammet pygamber dogduk şäheri Mekgeden şu ýere gelenden soň, şähere şeýle at dakylýar. Muhammet pygamberiň gubury Medinede ýerleşýändigi üçin, ol haja gelýän musulmanlaryň Mekgedäki Käbeden soňky zyýaratyny amal edýän şäheridir. Medinede dünýäniň iň uly metjitleriň biri bolup, ol VII asyrda bina edilipdir. Muhammet pygamber Medinä gelen dessine öňi bilen metjit saldyrýar, soňra özüne öý gurunýar. Mukaddes Ruhnamada-da bu barada ýatlanyp, Türkmenistanyň Garaşsyzlygyny alan dessine Aşgabatda we Gypjakda uly metjitleriň salnandaygy bellenýär.

Mekge we Medine has irki döwürlerden bäri türkmenleriň haja gidýän mukaddes ojagy bolany üçin, olaryň ady nusgawy şahyrlarymyzyň eserlerinde-de köp duş gelýär:

Mesgeni Mekge, Medine sekiz uçmah lälesi...   (Magtymguly).

MEKGE (183, 253) – Saud Arabystanda şäher, Hijaz welaýatynyň merkezi, Muhammet pygamberiň doglan ýeri. Käbe şu şäherde bolany üçin, bu ýer haja barýan musulmanlaryň iň esasy zyýaratgähidir. Onuň ady „Allanyň öýi”, „Mukaddes ýer” diýen manyny aňladýar. Taryhda b.e. başlaryndan bäri mälim bolan bu şäher VII asyrdan soň bütin musulmanlaryň dini merkezine öwrülýär.

Mekgäniň ady nusgawy edebiýatymyzda kän gabat gelýär: 

Mekgeden çykdy bir gözel,
Medinäge rowan boldy.   (Magtymguly).

Türkmenistan Garaşsyzlygyny alandan soň, biziň ýurdumyzdan hem Mekgä her ýyl ýüzlerçe adam gidip, haç parzyny berjaý edip gelýär.

MEKGE-MEDINE [... Medi:ne] (105) – Musulmanlaryň haç parzyny berjaý edýän iki şäheri. Ser. Mekge, Medine.

MEMLUK DÖWLETI (110) – ser. Memluk türkmenleriniň döwleti.

MEMLUK TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI (234, 239) - Deli soltanlyklary toplumyna girýän 5 türkmen döwletiniň biri („memluk” sözüniň „gulam”, „gul” diýen manysy bar). Ol 1250-nji ýylda Müsürde soltan Aýbeg Türkmen tarapyndan gurulýar. Onuň ýerine geçen Gutuzyň bu sebite basybalyjylykly maksatlar bilen gelen mongollara garşy göreşip, 1260-njy ýylda ajaýyp ýeňiş gazanandygy Mukaddes Ruhnamada aýratynda bellenýär. Soňky türkmen memluk soltanlary hem mongollara, hem haçparazlara garşy söweşip, mongollary sebite goýbermediler, haçparazlary hem yzly-yzyna ýeňip, olaryň esasy mülki bolan Antakyýany ellerinden aldylar, deňze çykýan ýollaryny hem bagladylar. Gadymy türkmen döwleti dolandyryş däbini dowam eden Soltan Beýbars (1233-1277)  12 müň memluk goşunyny deň üçe bölüp, her bölegini bir ülkede (Müsürde, Damaskda we Halapda) saklapdyr. Memluk soltanlygynyň aýratyn bellenmeli tarapy – XIV asyrdan başlap, bu türkmen döwletinde hut türkmen-oguz diliniň döwlet dili derejesine çykmagydyr. Memluk soltanlary we begleri öz döwrüniň türkmen dilinde eserler ýazdylar ýa-da özlerine bagyşlanan türkmençe eserler ýazdyrdylar. „Ýüz hadys”, „Ok atmak ylmy” ýaly onlarça kitaplar munuň aýdyň mysalydyr.

Müsürde 1250-nji ýyldan tä 1517-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 13-ine çenli höküm süren Memluk döwletiniň taryhy onuň soltanlarynyň gelip çykyşyna, milletine görä iki döwre bölünýär: 1250-1382-nji ýyllar aralygyny öz içine alýan birinji döwürde onuň Kair (Kahira) toparynyň hökümdarlary türkmenlerden bolýar. Olara Bahriýe („deňiz”) memluklary hem diýilýär. Ikinji toparyň (Burjy ýa-da Çerkez memluklarynyň) höküm süren döwri 1383-1517-nji ýyllar aralygydyr. Bu döwürde hökümdarlar köplenç çerkezlerden (çerkes) bolupdyr. 1517-nji ýylda Memluk döwletini Osmanly türkmen soltanlygy özüne tabyn edýär.

MERW (56, 105, 113, 136, 141, 172, 188, 211, 221, 229, 242, 294, 394-396) – Mundan 4-5 müň ýyl öňki döwürden tä 1937-nji ýyla çenli Mary şäheriniň resmi ady. Musulman dünýäsinde Merw iň uly we ösen medeniýetli, ilaty gaty sowatly, gözel ymaratly şäher hasaplanypdyr. Soltan Sanjaryň döwründe bu şäherde 2 milliondan gowrak ilat ýaşandygy Mukaddes Ruhnamada ýörite nygtalýar. X asyr arap alymy al-Istahry mukaddes Gurhanyň 6-njy süresiniň 92-nji aýatyndan Allanyň öz Resulyna (Muhammede) ýüzlenip aýdýan şu sözlerini getirýär: „Ene şäherleri we onun töweregindäkileri gora”.  

Mälim bolşy ýaly, ene şäherler Hijazda – Mekge, Horasanda hem Merwdir.

MESIS (230) – Türkiýäniň Anadolu böleginde, Adana-Tarsus sebitlerinde gadymy şäher, gala. Mukaddes Ruhnamada onuň ady Malazgirt söweşinden (1071) soňra seljuk türkmenleriniň öz garamagyna geçiren şäherleriniň hatarynda sanalýar.

MISSERIAN [Misseria:n] (172) – Gadymy Dehistan şäheriniň iň esasy we uly bölegi, şeýle-de şu sebitdäki giň düzlük. Bu at barada: ser. Dehistan. Mukaddes Ruhnamada öň ekilip, soňra dürli sebäbe görä taşlanan, häzirki döwürde täzeden janlandyrmak zerur bolan topraklaryň sanawynda Misserianyň hem ady tutulýar. Dogrudan-da, Misserian düzlügi uzak wagtlap – b. e. öňki III müňýyllygyň ahyrlaryndan tä b. e. XIV asyryna çenli suwarymly ekerançylyk bilen meşgul bolnan bereketli toprak bolupdyr.

MESOPOTAMIÝA [Mesopota:miýa] (119, 120, 122, 134) – Häzirki Yragyň çäginde Tigr we Ýewfrat derýalarynyň orta hem-de aşaky akymlarynyň aralygyndaky giň ülkäniň tutuş ady. Bu at grekleriň „mesos” („orta”, „ara”) we „potamos” („derýa”) sözlerinden bolup, „iki derýanyň arasy” diýen manyny aňladýar. Araplar bu ülkä Jezire (al-Jezire) („ada”) diýipdirler. Mesopotamiýa iňňän gadymy döwürlerde ýaşalan we ekerançylyk bilen meşgul bolnan meşhur medeni ülkedir. Onuň çäginde mundan 5-6 müň ýyl öň döräp, dünýä medeniýetine njeýli goşant goşan Babylystan (Wawiloniýa), Assiriýa, Ur, Uruk, Lagaş ýaly döwletler gülläp ösüpdir.

Mukaddes Ruhnamada Mesopotamiýanyň ady orta asyrlarda Yrakda Zeňňileriň, Beg hökümdar türkmenlerinin guran döwletleri bilen baglanyşykly agzalýar.

MOSKWA [Moskwa:] (35, 54, 269) – Häzirki döwürde Russiýa Federasiýasynyň, SSSR synmazyndan öň bolsa tutuş Sowet Soýuzynyň paýtagty.

MOSUL (119, 120, 122, 232, 237) – Yrakda, Tigr derýasynyň ýakasynda uly şäher. Naýnawa welaýatynyň merkezi. Şäherde uly derýa duralgasy bar. Sebitde nebit alynýar we nebit önümleri işlenip çykarylýar. Mosulyň meşhur ýadygärlikleri hökmünde al-Kebir (ýa-da an-Nury) metjidini, XII asyrda gurlan minarany, Assiriýa we Parfiýa medeniýetlerine degişli baý muzeýleri bellemek mümkin. Şäherde dokma senagaty has ösendir. Bu ýerde Mosul şäheriniň ady dakylan muslin diýen ýukajyk ýüpek mata öndürilip, ol dünýäde arzyly haryt hasaplanýar.

Mukaddes Ruhnamada şäheriň ady bu sebitde gurlan türkmen hökümdarlyklary (Garagoýunlylar, Zeňňiler döwletleri) bilen baglanyşykly ýatlanýar.

MOSUL ATABEGLIGI – HÖKÜMDARLYGY [... hökümda:rlygy] – ser. Mosuldaky Atabeg türkmenleriniň hökümdarlygy.

MOSULDAKY ATABEG TÜRKMENLERINIŇ HÖKÜMDARLYGY [... hökümda:rlygy] (232) – 1127-1259-njy ýyllar aralygynda Yrakda höküm süren bu türkmen döwleti Ymadeddin Zeňni tarapyndan gurulýar, şonuň üçin oňa Zeňňiler hökümdarlygy hem diýilýär. Ymadeddiniň maksady Siriýada höküm sürýän pereňileriň (hristian haçparazlaryň) hüjümlerine gaýtawul berip biläýjek güýçli sünni musulman döwletini gurmakdy. Şu niýete gulluk edip, ilki ol töweregindäki Jezire, Nusaýbin, Sanjar, Basra ýaly şäherleri özüne tabyn edýär, haçparazlaryň garamagyndaky ençeme şäher we galalary basyp alýar, şol söweşleriň birinde Iýerusalymdaky haçparazlaryň koroly d`Anjouny ýeňlişe sezewar edýär we özüni ýesir alýar. Şeýlelikde, ol bu ýerdäki haçparazlaryň hökümdarlygyny ortadan aýryp, güýçli döwlet gurýar.

Ymadeddin Zeňňiniň ölüminden soňra (1146) ýurt ikä bölünip, Halap şahasyna birinji ogly Nureddin Mahmyt hökümdar bolýar. Ol haçparazlaryň garşysyna gaýduwsyz göreşen serkerdedir. Nureddiniň ölüminden soňra (1174) bu şaha Eýýuby hökümdarlarynyň eline geçýär.

MURGAP [Murga:p] (140) – Paropamiz daglaryndan gözbaş alyp, Owganystanyň we Türkmenistanyň çäklerinden akýan derýa (umumy uzynlygy 978 kilometr, Türkmenistanda 350 kilometr). Türkmenistanda Murgabyň ugrunda 5 sany howdan bar (Saryýazy, Soltanbent, Ýolöten, Ortaky we Aşaky Hindiguş). Goşantlary: Owganystanda Abykaýsar, Türkmenistanda Kaşan we Guşgy (Morsuwy).

„Murgap” sözi aslynda „Margap” bolup, ol „Marg (Merw, Mary) derýasy” diýen manyny aňladýar.

Ýolöten bilen Marynyň aralygyndaky etrap we onuň merkezi hem Murgabyň adyny göterýär (etrabyň öňki ady Semennik).

MUTTRUN (140) – Häzirki Hindistanyň demirgazyk-günbatar böleginde gadymy gala. Gaznaly Soltan Mahmyt Türkmen Hindistana eden köp sanly ýörişleriniň birinde 1018-nji ýylda bu galany basyp alýar.

MÜŇGYŞLAK (83, 221, 389) -  Hazar deňziniň gündogar kenarynda daglyk ýarym ada, Oguz han Türkmeniň öz ülkesine tabyn eden gadymy ýaýlalarynyň biri, 1918-nji ýyldan soňra Gazagystanyň düzümine birikdirilen ülke. Taryhy çeşmelerde bu ülkäniň ady Maňgyşlak görnüşinde hem duş gelýär.

MÜSÜR (61, 93, 104, 112, 209, 232-234, 239, 292, 381) – Nil derýasynyň aşak akymynda, Afrikanyň demirgazyk-gündogar böleginde hem-de Sinaýda gurlan döwlet. Taryhda Müsüri iki döwre bölýärler:

1. Gadymy Müsür – b.e. öňki IV müňýyllykdan tä b.e. başlaryna çenli döwür. Bu döwürde dürli taýpalardan emele gelen müsür halky ululy-kiçili döwletler gurup, ýurduny dünýä medeniýetiniň möhüm ojaklarynyň birine öwürýärler.

2. Häzirki Müsür – Müsür Arap Respublikasy. Meýdany 1001,4 müň inedördül kilometr.

Müsüriň ady „şäher” manysyndaky „misr” diýen arap sözünden emele gelipdir. 969-njy ýylda al-Fustat galasynyň ornunda dörän täze şähere Misr-al-Kahira (“Ýeňiji şäher”) diýip at dakýarlar. Bu uzyn adyň Misr bölegi soňra döwletiň, Kahira (Kair – „ýeňiji”) sözi hem onuň paýtagtynyň ady hökmünde kabul edilýär. B.e. öň bu ýurda Ýegipet diýlipdir. Ol at Aýakoptos – „koptlaryň ýurdy” diýen adyň biraz üýtgän görnüşidir.

Mukaddes Ruhnamada Müsür ýurdunyň ady gadymy medeniýetiň bir ojagy hökmünde-de (209), orta asyrlarda bu ýurduň dürli künjeklerinde Eýýubylaryň, Mosul atabegleriniň, Memluklaryň, Resulogullarynyň guran türkmen döwletleriniň teswirinde-de ençeme gezek agzalýar.

Müsür ady türkmen halk döredijiliginde, nusgawy edebiýatymyzda köp gabat gelýär: 

Müsürde şa bolandan öz iliňde geda bol.   (Atalar sözi).

Ýusupny etdiler Müsürge soltan,
Diýdi: „Bolsam ýegdir bir guly kengan”.   (Zelili).

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z