A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

KANUJ (140) -  Hindistanyň Jamna-Gang jülgesinde, Kalinadi derýasynyň Ganga guýýan ýerinde 10 kilometr çemesi ýokarda ýerleşen gadymy şäher. Oňa Kanauj galasy hem diýilýär. Bu at şäheriň “Kanýakubja” diýen irki adynyň gysgalan görnüşidir. Kanuj şäheri b. e. öňki I müňýyllygyň ortasynda Hindistanyň günorta Pançala welaýatynyň merkezi, b. e. VII asyryna çenli Demirgazyk Hindistanyň syýasy merkezi, VIII-XI asyrlarda Güjeratyň paýtagty bolupdyr. Hindistana 17 gezek ýöriş eden Gaznaly türkmen döwletiniň hökümdary Mahmyt Gaznaly 1018-nji ýylyň dekabrynda Kanujy birbada basyp alýar, ýöne soňra ony taşlaýar. 1199-njy ýyldan başlap bu şäher ymykly türkmen hökümdarlyklaryna tabyn edilýär.

KAŞMIR [Kaşmi:r] (140, 234) – Aziýada Gimalaý we Tibet daglarynyň aralygynda, Hind derýasynyň ýokary akymynda, uzynlygy 200 kilometr, ini hem 60 kilometr bolan Kaşmir jülgesinde ýerleşen gadymy ülke. Oňa şu ülkede ýaşap, yslamyň sünni mezhebine uýýan kaşmir diýen milletiň ady dakylypdyr.

Irki eýýamlarda-da, orta asyrlarda-da Kaşmir şu sebitde dörän dürli döwletleriň düzümine giripdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu ülke Gaznaly türkmen döwletiniň soltany Mahmydyň Hindistana ýörişleri we orta asyrlarda Hindistanda gurlan türkmen döwletleri bilen baglanyşykly ýatlanýar.

Köne edebi çeşmelerimizde bu at “Keşmir” görnüşinde duş gelýär:

Keşmiri, Kaşan, Gumy, Şirwan, Şamahy… (Seýdi).

KAP DAGY [Ka:p da:gy] (308) – Rowaýatlara görä, Ýer togalagynyň daşyndan birnäçe (köplenç, ýedi) gezek aýlanýan iň beýik hyýaly dag. Bu at türkmen dessanlarynda hem köp duş gelýär:

Kuhi Kap dagynda eýlemiş mekan. (“Gül-Senuber”)

Afrikada, Günorta Afrika Respublikasynda Kap diýen dag bar. Ýöne türkmen rowaýatlaryndaky Kap dagynyň hakykatda bar bolan bu dag bilen dahylly ýeri ýok.

KAPPADOKIÝA [Kappado:kiýa] (115) – Kiçi Aziýanyň merkezinde, häzirki Türkiýe Respulikasynyň çäginde bir ülke. B. e. öňki II müňýyllykda bu ýerde Hett döwletiniň özeni emele gelipdir. Şol eýýamyň III-I asyrlarynda ol özbaşdak döwlet bolýar, soňra b.e. 17-nji ýylynda ony Rim imperiýasy basyp alýar we özüniň bir welaýatyna öwürýär. XV asyrda ol ymykly Osmanly türkmen döwletiniň düzümine girizilýär.

Mukaddes Ruhnamada bu at Danyşment türkmenleriniň hökümdarlygynyň (1097-1165) Kiçi Aziýada eýelän ýerleriniň atlary bilen bir hatarda tutulýar.

KAWKAZ [Kawka:z] (31, 34, 61, 112, 243) – Gara, Azow we Hazar deňizleriniň aralygynda 440 müň inedördül kilometr meýdany eýeleýän daglyk ülke. Bu ülkede Azerbaýjan, Gruziýa, Ermenistan döwletleri, Krasnodar, Stawropol ülkeleri, Çeçen-Inguş, Dagystan, Demirgazyk Osetiýa, Kabarda-Balkar awtonom respublikalary ýerleşýär.

Mukaddes Ruhnamada Kawkazyň ady Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň kakasy Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Annanyýaz oglunyň söweşen ýerleri, şeýle-de gadymy ata-babalarymyzyň gatnaw ýoluny açan ülkeleri ýatlananda agzalýar.

KAÝF (123) – Türkiýedäki Diýarbekir şäheriniň golaýynda gadymy gala, Artykly türkmenleriň döwletiniň (1101-1312) düýbüni tutan Artyk begiň ogly Sukman begiň hökümdarlyk eden döwründe begligiň merkezi bolan şäherçe. Artykly türkmenleriň bu Kaýf şahasy 130 ýyllap (1231-nji ýyla çenli) höküm sürüp, ylma-bilime sarpa goýýan beglik hökmünde taryha girýär.

KAÝSARY (115) – Türkiýäniň Anadolu böleginde il we onuň merkezi şäheri. Mukaddes Ruhnamada onuň ady Danyşment türkmenleriniň hökümdary Kümüş serkerdäniň eýelän şäherleriniň sanawynda agzalýar.

KAZWIN [Kazwi:n] (237, 242) – Eýranyň merkezi böleginde ýerleşýän gadymy şäher. IV asyrda düýbi tutulan bu şäher mongol ordalarynyň çozuşynda tozdurylýar, ol saňra ýene dikeldilýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň şasy Tahmasp I 1537-nji ýylda paýtagtyny Töwrizden Kazwine geçirýär.

Şäher ir eýýamlardan bäri türkmenleriň ýygy gatnaşyk eden, ýaşan ýeri bolupdyr, ata-babalarymyz onuň adyny Gazwyn, Gazmyn görnüşlerinde ulanypdyrlar, hatda “Gazmynda iman tap”, :Gazmyna giden ýaly” kimin aýtgylar hem döredipdirler. Geçmiş şahyrlarymyzyň goşgularynda hem bu at köp duş gelýär: 

Býjnürdi-Gaýyn, Turşizu-Gazwyn, Garabagy… (Seýdi).

Mukaddes Ruhnamada şäheriň ady Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary Jahanşanyň alan şäherleriniň sanawynda, şeýle-de gajar türkmenleriniň ýaýran ülkeleriniň hatarynda agzalýar.

KELEJAR [Keleja:r] (221) – Hindistanda bir gala, Gaznaly türkmenleriň hökümdary Mahmyt soltanyň Çagry beg bilen Togrul begiň kakasy Arslan hany bendi edip saklan şäheri.

Ýurdumyzyň Gökdepe etrabynda hem Kelejar diýen oba bar. Bu atlaryň meňzeşligi türkmenleriň Hindistan bilen gatnaşyklarynyň kökleriniň has çuňluklara uzap gidýändiginden belli bir derejede habar berýär.

KERKI (38) – Lebap welaýatynda, Amyderýanyň çep kenarynda ýerleşýän Atamyrat şäheriniň we etrabynyň öňki ady. Bu şäher Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň atasy Annanyýaz Artygyň 1932-nji ýylda sürgün edilenden soň, kakasy Atamyrat Annanyýazyň oglunyň dostlarynyň maslahaty bilen dogduk obasyndan göçüp gidip ýaşan we mugallym bolup işlän ýeridir.

Atamyrat etrabynyň ilat sany: 97 müň 600 adam (2002-nji ýylyň Gorkut aýynyň başyna çenli).

KERMAN [Kerma:n] (133, 136, 228, 237) – Eýranyň günorta-gündogarynda gadymy şäher, adybir welaýatynyň merkezi. Bu şäher XI-XV asyrlarda gurlan türkmen döwletleriniň (Gutlug han türkmenleriniň, Seljuk we Garagoýunly türkmenleriniň guran hökümdarlyklarynyň) garamagynda bolup, şol döwürde türkmenleriň köpçülilkleýin ýaşan ülkesidir.

KERMANDAKY SELJUK TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Kerma:nda:ky …] (228) – Eýranyň Kerman welaýatynda we şäherinde gurlan türkmen seljuk döwleti. Mukaddes Ruhnamada ýazylyşyna görä, Merwiň etegindäki Daňdanakan söweşinden soňra, bu sebit wagtal-wagtal seljuk türkmenleriniň garamagynda bolupdyr. Ilki bilen, Daňdanakan söweşiniň yzysüre Maryda bolan maslahatda Çagry begiň uly ogly Gara Arslan Gurda (çeşmelerde bu şahsyň ady Kawurd, Kabard görnüşlerinde ýazylýar) Eýranyň Tebes we Kerman welaýatlary berilýär. 1040-1072-nji ýyllarda bu ýerde gurlan döwlet Mälik şanyň döwründen soň özbaşdaklyk alyp, tä 1187-nji ýyla çenli höküm sürýär.

1222-1303-nji ýyllarda Kermanda Gutlug han türkmenleriniň guran döwleti rowaç bolupdyr (Mukaddes Ruhnama, 133 s.).

Gara Arslan Gurduň garamagyna berlen Kermandaky Türkmen-Seljuk döwletiniň (1092-1307) gülläp ösen döwri Mälik Gurduň häkim bolan ýyllaryna gabat gelýär. Şol döwürde Kerman halky bolçulykda we asudalykda ýaşapdyr. Ülkede kaşaň kerwensaraýlar, hammamlar, binalar gurlupdyr, ylym, medeniýet ösüpdir.

KESEARKAÇ (172) – Köpetdagyň arkajynda (gaýra eteginde) Kaka sebitinden tä Serdar şäherine çenli kese aralygy tutup ýatan giň düzlük. Irki eýýamlarda bol hasyl alnan mes toprakly bu düzlügiň adyna geçmiş şahyrlarymyz Kesearkaç bilen birlikde Keseetek görnüşinde hem ulanypdyrlar:

Kesearkaç, Mazanderan,
Gelerler permana, gökleň.  (Magtymguly).

Şähri-Harazymda, şähri-Kelady, 
Keseetekde, Horasanda tapylmaz.  (Mollanepes).

KIÇI AZIÝA […A:ziýa] (108, 112, 115, 136) – Aziýanyň günbatarynda, esasan, Türkiýäniň çäklerini öz içine alýan ýarym ada (meýdany 506 müň inedördül kilometr). Onuň köp tarapyny Gara, Mermer, Egeý we Ortaýer deňizleri gurşap alýar. Aziýa ýurtlarynda bu ülkä Rum, Rumustan diýilýar.

KONÝA [Ko:nýa] (230) – Türkiýäniň günortasynda gadymy şäher, adybir iliň (welaýatyň) merkezi. B.e. öň dörän bu şäheriň ady ilki Ikoniý bolup, soňra biraz üýtgedilipdir. Seljuklaryň Ruma aralaşmagy bilen Konýa şäheri türkmenleriň köp jemlenen ýerine öwrülýär. Şäherde orta asyrlardan galan binalar: metjitler, diňler, kerwensaraýlar örän köp. Olardan Inçemynar medresesi ähmiýetli ýadygärlikleriň biridir. Konýa şäheri türkmen şahyry Möwlana Jelaleddin Rumynyň ýaşan, döredijiliginiň gülläp ösen mekanydyr. Şahyryň bu şäherdäki aramgähi ilatyň iň bir gelim-gidimli ýeridir.

KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar. Bu nesilşalygyň XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär.

Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ordalary, 1388-nji ýylda hem Teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýaňy (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolunyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.

Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.

Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.

Mukaddes Ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at-owazasyny dünýä ýaýradýan Köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran-öwran ýatlanýar.

Köneürgenç etrabynyň ilat sany: 142 müň adam (2002-nji ýylyň Gorkut aýynyň başyna çenli).

2. (111, 113, 130, 224, 225, 226, 227) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ DÖWLETI [Kö:neürgenç ...] (61, 227, 228) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMENLERIŇ DÖWLETI [Kö:neürgenç ...] (131) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ SOLTANLYGY [Kö:neürgenç solta:nlygy] (61, 223) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ ŞALARY [Kö:neürgenç şa:lary] (117, 128, 131) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMEN DÖWLETI [Kö:neürgenç ...] (9) – ser.  Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Kö:neürgenç ...] (109, 110, 112, 133, 227) – Gadymy türkmen topragynda Oguz hanyň nebereleri tarapyndan gurlup, 1093-1231-nji ýyllar aralygynda gülläp ösen we Beýik Seljuk-türkmen impersiýasynyň gönüden-göni dowamy bolan uly döwlet. Bu döwlete ylmy çeşmelerde Anuşteginler şalygy hem diýilýär, çünki ol Oguz hanyň Begdili agtygynyň neberelerinden bolan Anuş hökümdaryň ogly Kutbeddin Muhammet tarapyndan esaslandyrylýar. Muhammediň ogly Alaeddin Atsyzyň (1128-1156) höküm süren ýyllarynda döwletiň goşuny esasan türkmenlerden düzülip, onuň soraýan ülkeleri gaty giňeldilipdir. Köneürgenç döwletiniň soňky döwri türkmen dünýäsiniň iň gaýduwsyz soltany Jelaleddiniň hökmürowanlygyna gabat gelýär. Ol tagtda oturyp däl-de, basybalyjy mongol ordalaryna garşy aldym-berdimli söweş gurup, ömrüniň ahyryna çenli bedew atyň üstünde soltanlyk eden hökümdardyr. 1231-nji ýylyň Alp Arslan aýynda Kawkaz topraklarynda Jelaleddiniň ömür tanapynyň kesilmegi bilen, Köneürgenç türkmen döwleti öz ýaşaýşyny bes edýär.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMENLERINIŇ SOLTANLYGY [Kö:neürgenç ... solta:nlygy] (209) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMEN ŞALYGY [Kö:neürgenç ... şa:lygy] (220) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖNEÜRGENÇ TÜRKMENLERI [Kö:neürgenç ...] (130, 132) – ser. Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.

KÖPETDAG [Köpetda:g] (83, 179, 211, 274, 288, 289) – Türkmen-Horasan dag ulgamynyň bir bölegi. Köpetdag günorta-gündogardan demirgazyk-günbatara uzalyp, onuň gerişleri Tejen derýasynyň jülgesinden tä Bereket etrabynyň Dänata obasynyň töwereklerine çenli dowam edýär. Onuň uzynlygy 650 kilometr, ini demirgazyk-günbatarda 200 kilometr, orta böleginde 80-95 kilometr, günorta-gündogarda hem 40 kilometr töweregidir. Köpetdagyň iň belent ýerleri onuň merkezi böleginde ýerleşýär. Çopandag gerşinde belentlik 2889 metre, Erekdagda 2482 metre ýetýär. Garaşsyzlyk ýyllarynda Köpetdagyň suw baýlyklary tygşytly peýdalanyp, onuň baýyrdyr jülgelerinde dag tokaýlaryny ösdürip ýetişdirmäge uly üns berilýär.

Köpetdagda Garrygala we Serdar etraplarynyň çäginde Sünt-Hasardag goraghanasy, Bäherden, Gökdepe, Ruhabat etraplarynyň çäklerinde Köpetdag goraghanasy ýerleşýär.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň şygyrlarynda Köpetdag türkmen topragynyň gözelligi, baýlygy, halkymyzyň buýsanjy hökmünde sypatlandyrylýar:

Köpetdag – ýurdumyň dagdan arkasy...  (²Diýe-diýe men²).

Başy garly Köpetdagyň nagmasy bar diýdiler... 

Köpetdagym ýöne dag däl, bu bir bagtyň çüwmesi... (²Diýdiler²).

KÖPETDAGY [Köpetda:gy] (79) – ser. Köpetdag.

KÖÝTEN (274) – Türkmensitanyň Mukaddes Ruhnamada atlary tutulýan dört dagynyň biri, Köýtendag. Ol Pamir-Alaý dag ulgamynyň günorta-günbataryndaky gerşi bolup, Özbegistanyň we Türkmenistanyň çäkleri boýunça 100 kilometr çemesi uzalyp gidýär. Köýtendagdaky Aýrybaba belentligi Türkmenistanda dagyň iň beýik nokadydyr. Onuň beýiligi 3137 metrdir.

Dagyň Hojapil jülgesiniň günorta-günbatar tarapyndan gadymy geologik döwürde ýaşan Dinozawr diýilýän äpet haýwanyň aýak yzlarynyň  galmagy dünýä belli täsinlikdir.

Köýten, Gowurdak dag gerişleriniň eteginde dag-magdan we himiýa senagatly Köýten şäheri ýerleşýär.

KUTUB ŞALAR DÖWLETI [... şa:lar ...] (238) – ser. Kutubşa türkmenleriniň döwleti.

 KUTUBŞA TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Kutubşa: ...] (238) – Garagoýunly türkmenleriň Hindistanda guran döwletleriniň biri. Ony esaslandyran Öwezguly Piriň ogly, Garagoýunly hökümdary Gara Ýusubyň ýuwlugy Soltanguly Türkmendir.

Kutubşalaryň bitiren uly işleriniň hatarynda olaryň Musi derýasynyň üstünde saldyran köprüsini, şu derýanyň kenarynda 1590-njy ýylda Haýdarabat diýen täze şäheriň düýbüni tutup, oňa paýtagty göçürendigini, Hindistanda musulman binagärçiliginiň taýsyz nusgasy hasaplanýan Çarminar ýadygärligini gurandygyny bellemek bolar.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z