A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

ERDEBIL [Erdebi:l] (240) – Eýranda Balahan çaýynyň ýakasynda ýerleşýän gadymy şäher (rus we Ýewropa çeşmelerinde onuň ady Ardebil görnüşinde ýazylýar). Bu şäher Sefewi türkmenleriniň döwletine adyny geçiren Şeýh Sefiniň – Sefieddin Ishak Erdebilliniň (1252-1335 ý.) şu ýerde ýaşanlygy, kümmetiniň hem şu ýerdeligi bilen meşhurdyr. Şeýh Sefi Sefewi türkmen döwletiniň düýbüni tutan şa Ysmaýylyň ata-babasy bolup, özi heniz aýatdaka keramatlylyk derejesine ýeten şahsdyr.

Iňňän irki eýýamlardan başlap, Seljuklaryň hereketi döwründe-de, ondan soňam Erdebil sebitleri oguz-türkmenleriň ýaýlasy, sefewi dini toplumyň dörän ojagy bolupdyr. Araplaryň çozuşy döwründe-de Erdebil şu sebitiň iň uly we esasy harby-diwanhana merkezi bolup, onuň ilatynyň köp bölegini oguzlar hasyl edipdir.

ERJIŞ (237) – Türkiýäniň Wan ilinde, Wan kölüniň gündogarynda ýerleşýän kiçeňräk orta asyr şäheri. Erzurum, Mosul ýaly uly şäherler bilen birlikde Erjiş şäheri Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň binýadynyň tutulan ýeridir.

ERMENI DAGY [... da:gy] (236) – Esasy bölegi Türkiýede, azrak bölegi-de Eýranda we öňki SSSR-iň çäginde ýerleşen daglyk ýaýla. Ararat dagynyň etekleri hasaplanýan bu daglyk 400 müň inedördül kilometr meýdany eýeleýär. Ärtogrul gazynyň 1270-nji ýýlda Söwüdi wizantiýalylardan basyp alany üçin Seljuk soltany Alaeddin Keýkubat oňa we iline Söwüdi oturmak üçin, Domaniç we Ermeni dagyny bolsa ýazlamak üçin peşgeş berýär.

ERMENISTAN [Ermenista:n] (126, 138) – Kawkazda bir döwlet. Tutýan meýdany 29,8 müň inedördül kilometr. Paýtagty – Ýerewan şäheri. Ýurduň ýerli halky tarapyndan Aýastan («aýlar, ýagny ermeniler ýurdy») diýilýän bu daglyk ülke irki eýýamlardan häzire çenli türkmenler bilen ýakyn gatnaşykdadyr.

ERMENISTANDAKY TÜRKMEN ŞALARY [Ermenista:nda:ky ... şa:lary] (126) - 1110-njy ýylda Sukmanul-Kutby tarapyndan esaslandyrylan, 1110-1207-nji ýyllar aralygynda Ermenistanda höküm süren türkmen şalygy.

ERZINJAN [Erzinja:n] (237) – Türkiýäniň demirgazyk-gündogarynda, Erzurumdan 140 kilometr günorta-günbatarda ýerleşýän il we onuň merkezi şäheri. Ýewfrat derýasynyň sag goşandy bolan Garasuw çaýynyň hasylly topragynda bina edilen gadymy şäher. 

Seljuklaryň günbatara ýörişi döwründe Erzinjan sebitlerine ençeme türkmen taýpalary ornaşýarlar. Garagoýunly Türkmen döwletiniň düýbi tutulandan (1380-nji ýyldan) esli wagt soň, bu döwletiň meşhur hökümdary Gara Ýusup XV asyryň başynda Erzurum sebitlerini, şol sanda 1410-njy ýylda Erzinjany basyp alýar. Bu şäher 1469-njy ýýldan soň Akgoýunly Türkmen döwletiniň, soňra hem Türkiýäniň düzümine girizilýär.

ERZURUM [Erzuru:m] (237) – Türkiýäniň demirgazyk-gündogarynda, Ýewfrat derýasynyň gözbaş goly bolan Garasuw çaýynyň iki ýakasynda ýerleşýän il we şol iliň merkezi şäheri. Seljuklar hereketinden öň hem, ondan soňra-da Erzurum sebitleri türkmen-oguzlaryň köpçülikleýin ýaşan we ýaýlan ýerleridir. Baryp 1380-nji ýylda Garagoýunly Türkmen döwletiniň binýadynyň şu şäherde we onuň ýakynyndaky Erjiş, Mosul töwereklerinde tutulmagy ýöne ýerden däldir.

Häzirki döwürde Erzurum şu sebitiň uly şäheri bolup, onda türkmenleriň taryhyna degişli gymmatly ýadygärlikleriň ençemesi saklanyp galypdyr. 

Erzurumyň ady nusgawy türkmen şahyrlarynyň döredijiliginde-de köp duş gelýär.

Şam, Mekge, Medine, Erzurumy, Reý, Termiz...  
Andguý, Kelif, Balh, Badahşanda tapylmaz.      (Seýdi).

ETREK (172) – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraplarynyň) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.

ETREK – GÜRGEN (172) – Etrek hem Gürgen derýalarynyň töwereklerini öz içine alýan sebit.

Ençe ýyllar döwran süren  
Etrek-Gürgen ilim bardyr.  («Aşyk Çanly»).

EÝRAN [Eýra:n] (44, 56, 104, 163, 169, 219, 224, 225, 233, 240, 241, 242, 294) – Eýran Yslam Respublikasynyň gysga ady (1935-nji ýyla çenli onuň resmi ady Persiýa), Türkmenistan bilen 1500 kilometre golaý umumy serhedi bolan uly we dostlukly goňşy döwlet. Türkmenistan bilen Eýranyň we olaryň halklarynyň arasyndaky işjeň ykdysady, syýasy, medeni, etnik gatnaşyklaryň köki taryhyň jümmüşine aralaşyp gidýär we ol häzirem dowam edýär. Seljuk türkmenleriniň Günbatara ýörişlerinden soň Eýranyň çäginde olaryň guran Kerman (1092-1307), Salgyr (1147-1284), Ildeňizli (1146-1225), Sefewi (1501-1736), Owşar (1736-1796), Gajar (1779-1924) ýaly türkmen şalyk we hökümdarlyklarynda türkmen we pars halklarynyň ykballary bir bolup, olar garylyp-gatylyp ýaşapdyrlar. Sowet häkimiýetiniň ýowuz ýyllarynda bu iki ýurduň arasyna berk serhet çekilip, aragatnaşyk ýiteňkirledi, sanlyja adamyň bu ýurda negada bir baryp-gelmesi hem Moskwanyň üsti bilen amala aşyryldy. Türkmenistan özüniň mukaddes Garaşsyzlygyny alandan soň, bu ýurtlaryň ilatynyň gatnaşygy üçin baryş-geliş gapylarynyň ençemesi açyldy. Aşgabat-Tähran aralygyna howa ýoly bilen uçarlar gatnasa, Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoly arkaly ýolagçy we ýük otlularynyň yzygider gatnawy ýola goýuldy.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň göreldesi bilen bu iki ýurduň arasyndaky araçäk dostluk serhetine öwrüldi.

EÝRAN-TÜRK DÖWLETI [Eýra:n-...] (241) – ser. Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy.

EÝRAN-TÜRKMEN DÖWLETI [Eýra:n-...] (241) – ser. Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy.

EÝÝUBY DÖWLETI [Eýyu:by …], (232) – ser. Eýýuby türkmenleriň döwleti.

EÝÝUBYLAR [Eýyu:bylar] (126, 232) – ser. Eýýuby türkmenleriň döwleti.

EÝÝUBYLAR DÖWLETI [Eýyu:bylar …] (232, 233) – ser. Eýýuby türkmenleriň döwleti.

EÝÝUBY TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Eýyu:by …] (232) – Salahaddiniň atasy Eýýubyň ady dakylyp, Müsürde 1171-1252-nji ýyllar aralygynda höküm süren türkmen döwleti. Mosuldaky türkmen atabegleri bilen garyndaş bolan we goşun serkerdesi hökmünde Müsüre ýollanan Salahaddin aňsatlyk bilen Müsüri alyp, täze döwletiň düýbüni tutýar. Bu ýerde öňden bar bolan Fatimi döwletiniň harby işgärlerini oguz-türkmen ýigitleri bilen çalşyp, bu döwletde oguz däp-dessurlaryny ýola goýýar.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z