A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

ÇANDYBIL [Çandybi:l] (30, 78, 274) - “Görogly” şadessanynyň baş gahrymany türkmen Görogly begiň ýurdy. Bu şadessanyň türki we türki däl halklaryň dillerindäki nusgalarynda Çandybil ady, Çamlybil, Çambil ýaly görnüşlerde duş gelýär.

Çandybil şahyryna at bolup, ol Çardagly Çandybil, Çardaglar görnüşinde-de ulanylýar. Beýik Serdarymyz Garaşsyzlygymyzdan birnäçe ýyl öň, talyplyk ýyllarynda ýazan, soň mukaddes Ruhnamanyň şuglaly sahypalaryna siňdiren: “Çardaglarym gandallydyr, Çandybilim gamly ildir” (30 s) diýen şahyrana jümlesi hem muňa aýdyň güwä geçýär.

Baknalyk ýyllaryndaky “gamly ili gandaldan” halas eden Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň mukaddes Ruhnama taglymatynda “Çardagly Çandybil” diýip ady tutulýan ýurt biziň ajaýyp Watanymyz - Garaşsyz we hemişelik Bitarap Türkmenistandyr. Munuň şeýledigine biz mukaddes Ruhnamanyň sahypalarynda aýdyň göz ýetirýäris: “Dört tarapy, ümür-dumanly daglary asmana direýän bu ýer, bu diýar, Çardagly Çandybildir, Türkmenistandyr” (78 s).

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň goşgularynda Çardagly Çandybil ady köplenç Göroglynyň ady bilen baglanyşdyrylyp ulanylýar: 

Göroglynyň Çardagynda,
Garry Çandybiliň gözle.         („Gözle”).

Çardagy bar Çandybilim -- geljek altyn zamandyr,
Bu daglarda Göroglynyň namasy bar diýdiler.         („Diýdiler”).

ÇARDAGLAR [Ça:rda:glar]  (30) – ser. Çandybil.

ÇARDAGLY ÇANDYBIL [Ça:rda:gly Çandybi:l] (78) ser. Çandybil.

ÇIKOLA [Çiko:la] (31) - Demirgazyk Osetiýa – Alaniýa Respublikasynyň paýtagty Wladikawkazyň 25 kilometr gündogarynda Iraf etrabyna (raýonyna) degişli uly oba. Bu obanyň ilaty musulman osetinlerdir (töweregindäki obalarda hristian osetinler hem ýaşaýarlar). Şonuň üçinem Beýik Watançylyk urşunda gurban bolan musulman esgerleriň jesetlerini, şol sanda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň kakasy, Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň  jesedini hem şu obadaky doganlyk gonamçylygynda jaýlaýarlar. Bu gonamçylykda tutuş bir ýadygärlik bina edilipdir.

Aşgabat bilen gatnaşykda bolan osetin zenany Aletta Kanukowa bu gonamçylykda jaýlananlaryň şahsyýetini anyklap, umumy ýadygärligiň ýanynda Atamyrat aga üçin özbaşyna ýadygärlik dikdiripdir (heýkeltaraş çikolaly Stanislaw Soriýew), onuň abadanlygyna seredipdir we wagtal-wagtal gül desselerini goýmak bilen hatyrasyny tutup durupdyr.

2000-nji ýylyň 7-8-nji maýynda Aşgabatdan baran wekiller topary Çikola obasynda bolup, bu ýadygärliklere gül desselerini goýdular, obanyň metjidinde şol iliň dindarlary bilen namaza durdular we sadaka berdiler. Iraf etrabynyň ýolbaşçy işgärleriniň, zähmet we uruş weteranlarynyň, dürli dindarlaryň gatnaşmagynda berlen sadaka Demirgazyk Osetiýa – Alaniýa Respublikasynyň Prezidenti Aleksandr Sergeýewiç Dzasohow hem gatnaşdy. 8-nji maýda – 1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşunda wepat bolan Türkmenistanyň Milli Gahrymanlarynyň Ýatlama gününde uzakdaky Çikola obasyndaky doganlyk gonamçylygynda jaýlanan Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň guburyndan getirilen mukaddes topragy onuň dogduk mekany Gypjak obasynda ýere dulamak dessury berjaý edildi.

ÇYN-MAÇYN [Çyn - Ma:çyn] (213, 214, 215, 216, 218, 227, 243) - Merkezi we Gündogar Aziýada ýerleşip, ilat sany boýunça dünýäde birinji orny eýeleýän uly döwlet, Hytaý. Iňňän irki eýýamlardan  bäri türki halklar bilen ýygy ykdysady, söwda, syýasy, harby, medeni we etnik gatnaşyklarda bolan bu döwlete türkmen diliniň köne ýazuw ýadygärliklerinde Çyn-Maçyn, soňky çeşmelerde Hytaý diýilýär. Nusgawy edebiýatda bu atlaryň ikisine-de duş gelinýär:

Owazyň Çyn-Maçyn daglar aşasy,
Seni görenleriň akyly çaşasy…       (Magtymguly).    

Çawy düşup Hytaý bilen Hotana…   (Magtymguly).

Çyn-Maçyn diýen at has giň manyda bolup, ol orta asyrlarda Hindihytaý ýarym adasynda ýerleşen ýurtlar, Günorta-Gündogar Aziýa, hatda Uzak Gündogar manylarynda-da ulanylypdyr. Ýusup Balasagunlynyň (XI asyr) “Kutadgu bilig” eserinde bu at Ýokarky we Aşaky Hytaýy aňladypdyr. Adyň „Çyn” bölegi mongol topar dillerinde geplän çžurçženleriň bir taýpasynyň 1115-1234-nji ýyllar aralygynda guran döwletiniň we nesilşalygynyň ”szin” diýen adynyň biraz üýtgän görnüşidir /szin – çin - çyn/. „Maçyn” hindileriň „Maha-Çin” (“Uly Çin”) sözünden bolup, ol ilki Gündogar Hytaýy aňladypdyr. „Hytaý” sözi hem Merkezi Aziýa halklary bilen ýakyn gatnaşykda bolan we soňra garahytaý diýen at bilen bu sebitiň halklarynyň düzümine siňen kidan diýen mongol taýpasynyň adyndandyr.

Çyn-Maçyn ýazuw çeşmelerinde türkmen halkynyň gadymy taryhyna degişli gymmatly maglumatlar saklanýar. 

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z