|
DAG
HAN (79, 80, 82, 405)
– Oguz hanyò alty oglunyò bäºinjisi. Onuò dört ogly bolupdyr.
Olar: Salyr, Eýmir, Alaýuntly we Üregir. «Sagyndan türkmene Dag
hany. solundan Deòiz hany garap dur» (Mukaddes Ruhnama, 79s.). «Degre-daºymyzdan
bakyp duran Dag han atamyz tanyg bolsun, türkmeniò kalby belent baºly
daglar deýin belent bolsun!» (405s.)
DANYªMENT
(115-116) –
Siwasda, Kaýsaryda we Malatýada höküm süren Danyºment türkmenleriniò
begligini esaslandyryjy. Ol Beýik Seljuk-türkmen soltanlary Alp
Arslanyò, Mälik ºanyò serkerdeleriniò biri bolupdyr. Taryhçy
Ibn’ül-Esiriò maglumatlaryna görä, Danyºmendiò hakyky ady Toýly
bolup, türkmenleriò arasynda mugallymçylyk edendigi üçin oòa Danyºment
lakamy berlipdir. «Danyºment» lakamy, «maslahatçy», «geòeºdar»
manylaryny hem berýär. Käbir çeºmelerde Danyºmendiò wizantiýalylar
bilen söweºde ölen gahryman Battal Gazynyò neslindendigi, käbirlerinde
bolsa Anadolyny eýelän Süleýman bin Gutalmyºyò daýysydygy aýdylýar.
Malazgirt ýeòºinden soòra Danyºment Gaza Siwas we onuò töwerekleri
ykta edilip berlipdir. Danyºment Gazy takmynan 1080-nji ýylda Siwas töwereklerine
gelip ýerleºipdir. Ýaºylyrmak töwereklerini eýleläpdir. Amasýa,
Tokat, Niksar, Kaýseri, Zamanty, Çorum sebitlerini öz begligine düzümüne
goºupdyr. Ýogalansoò ýerine ogly Kümüº hökümdar bolýar.
DAWUT
(124, 125) –Seret.
ªemsesdin Dawut.
DAWUT
MUZAFFAR (124,125)
Artykly türkmenleriò Mardin ºahasynyò hökümdary (hökümdarlyk ýyllary
1367-1376). Artykly türkmenleriò döwletiniò hökümdary Ahmet Mansur
aradan çykandan soòra tagta onuò ogly Mahmyt Salyh geçýär. Onun hökümdarlygy
bary-ýogy dört aýa çekipdir. Onuò ýaºlygyndan peýdalanyp, daýysy
Dawut Muzaffar 1367-nji ýylda häkimiýeti öz eline alypdyr. Onuò
dokuz ýyllyk hökümdarlygy Garagoýunly türkmenleriniò döwleti
bilen gapma-garºylyklarda geçipdir. Ýerine ogly Mejdeddin Isa Zahyr hökümdar
bolupdyr.
DEÒIZ
HAN (79,80,83,405) –
Oguz hanyò iò kiçi, altynjy ogly. Onuò dört ogly bolupdyr. Olar:
Igdir, Bükder, Ýiwe we Kynyk. «Demirgazykdan türkmen ýurduna ýagyº-ýagmyr
ýollap duran Deòiz han atamyz tanyg bolsun, türkmen deòiz kimin joºdy,
türkmen galkyndy, iliò güýji, siliò güýji diýendirler, biziò
alnymyzda müºgil iº bolmaz» (Mukaddes Ruhnama, 405s.).
DÖWLETMÄMMET
AZADY (43, 301-302)
– Seret: Azady
DUKAK
(I) (220) –
Seljuklar neberesiniò nesilbaºysy. Orta asyr taryhy çeºmelerinde
Dukagyò kynyk taýpasyndan bolandygy barada maglumat berilýär. Dukak
beg oguz ýabgularynyò döwletinde sözi diòlenýän, ýokary derejedäki
goºunbaºylaryò – sübaºylaryò biri bolupdyr. «Seljuk Dukak güýçli
serkerde bolupdyr. Taryhçylar dürli çeºmelerde onuò adyny «demir
ýaýly» hökmünde terjime edýärler» (Mukaddes Ruhnama, 220s.).
Dukak Beýik Oguz-türkmen döwletiniò baºtutanynyò – oguz ýabgusynyò
iò ýakyn geòeºdarlarynyò biri bolupdyr. «X asyryò ortalarynda bu
döwletiò içinde gapma-garºylyklar ýüze çykyp ugraýar. Bir
tarapdan yslam dininiò çalt ýaýramagy musulmanlygy kabul edýän
oguzlary Oguz-türkmen döwletinden daºlaºdyryp baºlaýar. ªol bir
wagtda Demir-Ýaýly lakamly Dukak serkerdäniò Oguz döwletiniò hökümdary
bilen düºüniºmezligi, soò ogly Seljugyò bu döwletden çekilip,
musulmanlygy kabul etmegine getirýär» (Mukaddes Ruhnama, 220s.).
Taryhy
çeºmelerde berilýän maglumatlara görä, oguz ýabgusy musulman
ilatyò üstüne ýöriº etjek bolanda, Dukak garºy çykypdyr. Hökümdar
Dukagyò bu bolºuny halaman, gylyjynyò dessesi bilen urupdyr. Dukak oòa
garºylyk görkezip hökümdaryò kellesini ýaralapdyr. Kynyk taýpasynyò
hökümdaryny öldürmegi buýran Oguz ýabgusyna nökerleriò hiç haýsy
boýun bolmandyrlar. Soò aksakgallar, ýaºulylar Dukak bilen Oguz ýabgusyny
ýaraºdyrypdyrlar. Dukagyò ogly Seljuk takmynan 900-nji ýylda
doglupdyr. Seljuk takmynan 17-18 ýaºyna baranda kakasy Dukak aradan çykypdyr.
DUKAK
(II) (114, 230) –
Seljuk türkmenleriniò ªamdaky döwletiniò hökümdary. Täjüddöwle
Tutuºyò ogly. Tutuº 1095-nji ýylda aradan çykansoò, döwlet onuò
ogullarynyò arasynda paýlaºylypdyr. Rydwan Halapda, Dukak bolsa
Damaskda özbaºdaklygyny yglan edipdir. Dukak emir Sawteginiò çagyrmagy
bilen Damaska gelip, bu ýerde seljuklaryò ªamdaky döwletiniò Damask
ºahasyny esaslandyrypdyr. Rydwanyò onuò elinden Damasky almak üçin
guran ilkinji iki sapary ºowsuz tamamlanypdyr. Kinnesrin söweºinden
(1097ý.Nowruz aýynyò 22-si) soò Dukak agasynyò öz üstünden
hakimligini boýun almaga mejbur bolupdyr. Dukak atabegi Tugtegin (ser.Zahyreddin
Tugtegin) bilen bilelikde haçparazlara garºy iºjeò göreºipdir.
Dukak 1104-nji ýylyò Oguz aýynyò 8-inde aradan çykypdyr. Atabeg
Tugtegin onuò bir ýaºly ogly Tutuºyò adyna hutba okapdypdyr. Soòra
onuò 12 ýaºly dogany Ärdaºy hökümdar diýip yglan edipdir. Dukagyò
ölümi bilen Damaskyò hökümdarlygy Börüogullarynyò eline geçipdir.
DUMAN
BEÝGI (TEOMAN) (214)
– Oguz türkmenleriniò Beýik Hun döwletiniò hökümdary. Mukaddes
Ruhnamada nygtalyºy ýaly, Duman Beýgä Çyn-Maçynça Teoman diýipdirler.
Ol b.e.öò 380-nji ýyla çenli döwletiniò serhedini Çyn-Maçyna çenli
giòeldipdir. Duman Beýgi ulu ogly Metäni Hun döwleti bilen goòºuçylykda
ýerleºen ýuwežileriò köºgünde gulluk etmäge iberipir. Duman Beýgi
dawa ýüze çykandygy üçin ýuwežileriò üstüne ýöriº gurapdyr.
Ogly Mete han özüniò ugurtapyjylygy bilen ýyndam atlaryò birine münüp,
gaçmagy baºarypdyr. W.W.Bartoldyò ýazmagyna görä, oglunyò bu
hereketine göwni ýeten Duman Beýgi oòa bir tümeni (10 müò adamly
ilaty) dolandyrmaga beripdir. Duman Beýgi aradan çykansoò ogly Mete
han b.e.öò 209-njy ýylda oguz türkmenleriniò Beýik Hun döwletiniò
baºyna geçipdir.
DÜNDAR
(236) – Osman-Türkmen döwletini esaslandyrjy nesilºalygynyò baºtutany
Ärtogrul gazynyò dogany. Ärtogrul Gazy we onuò inisi Dündar begiò
baºtutanlygynda 400 öýli gaýa türkmenleri Marydan göç eden biraz
wagt Sürmeliçukurda ýaºapdyrlar. Soòra Orta Anadola göç
edipdirler. Seljuk türkmenleriniò Rumdaky döwletiniò soltany
Alaeddin Keýkubada ýüz tutupdyrlar. Netijede, Ärtogrul Gazynyò ýolbaºçylygyndaky
gaýa ili Ankaranyò günbataryndaky Garajadag etraplaryna ýerleºipdir.
Ärtogrul Gazy 1281-nji ýylda 93 ýaºynda aradan çykansoò ýerine
inisi Dündar begiò geçmek arzuwy bardy. Emma Ärtogrulyò körpe ogly
Osmanyò mertligini, batyrlygyny we ahlak sypatlaryny göz
onuò gaýa boýuna mynasyp hökümdar bolmagyna sebäp bolupdyr.
|
