A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

Ärsak  (43) – Beýik Parfiýa döwletiniň düýbüni  tutujy, onuň ilkinji hökümdary, ärsaklar şaneslini esaslandyryjy. Taryhçy Öwez Gündogdyýew «Şu güne deňiç Ärsagyň ýaşan ýyllary barada doly maglumat ýok. Onuň nesilleriniň Parfiýany dünýäniň iň beýik döwletleriniň birine öwrendikleri baradaky hakykat bolsa, bize belli» diýip ýazýar.

Aleksandr Makedonskiý ýogalandan soňra onuň imperiýasy öz goşun serkerdeleri tarapyndan paýlaşylýar. Onuň imperiýasynyň Aziýadaky bölegi  tutuşlygyna diýen ýaly Selewk (b.e.öň 312-280) tarapyndan eýelenýär. Selewkiň guran döwleti grek-makedon esasly bolanlygy sebäpli, häzirki  Türkmenistanyň çäklerinde yaşan halklaryň olara garşy gozgalaňy başlanýar. Oňa  Ärsak  baştutanlyk edýär. Ärsak häzirki Gürgen sebitlerinde grekleriň goýan ýerli hökümdaryny öldürýär we Gürgeni, Hazar deňziniň günorta-gündogar taraplaryny, Nusaýy eýeleýär. B.e.öň 250-nji ýylda Ärsak eýelän ýerleriniň özbaşdaklygyny jar edip, täze döwletiň düýbüni tutýar. B.e.ö. 247-nji ýylda bolsa ol şalyk täjini geýýär, döwlet şol ýyldan öz resmi taryhyny başlaýar. Ol taryhda beýik Parfiýa döwleti, ony dolandyryjylar bolsa ärsaklar nesilşalygy ady bilen meşhurdyr.

Ärsak barada Arrian, Sinkel, Strabon, Pompeý Trog, Moiseý Horenskiý ýaly  gadymy döwrüň taryhçylarynyň işlerinde maglumat tapmak bolýar. Guwandyrýan ýeri ol döwrüň alymlarynyň işleriniň aglabasynda Ärsagyň adynyň yzynda uly harp bilen başlanýan «Batyr» lakamynyň  bolmagydyr. Gynanmaly ýagdaý bolsa gündogaryň beýik şahyry Abulkasym Firdöwsiniň «Ärsaklaryň nesil daragtynyň köki gysga, olaryň aslynyň şöhratlydygyny hiç kim aýdyp bilmez» diýip bellemeginiň esaslydygy. Professor K.B.Treweriň pikiriçe, Ärsagyň ady «Edermen sak» diýlip terjime edilýär. Türk alymy M.F.Kirzioglu Ärsak adynyň türkmenleriň Artyk (Artak) adynyň şiwe görnüşidigini tekrarlaýar.

Ärsagyň sak-massaget toparlanyşygyna degişli dah taýpa birleşmesinden bölünip aýrylan parnlardandygyny taryhçylar subut etdiler. Parfiýa döwletiniň ady hem parn taýpasynyň adyndandyr. Ýöne «Parfiýa döwletini dörediji  Ärsagyň dogany Tridatdyr» diýen çaklama subut bolmady.

 L.N. Gumilýow «Kaspiniň töweregindäki müňýyllyk» atly işinde parfiýalylaryň sarmatlara garyndaş halkdygyny aýdyp, Ärsagyň aslynyň saklardandygyny tekrarlaýar. Gadymy taryhçylardan Strabon özüniň «Geografiýasynda» Ärsagyň aslynyň Oh derýasy sebitlerinde ýaşan parnlardandygyny aýdyp, şol eserinde «beýleki taryhçylar welin onuň aslyny Baktriýaly diýip ýazýarlar» diýýär. Köp taryhçylar Oh häzirki Tejen derýasy diýip tassyklasalar, käbirleri ony Etrek derýasy diýýärler. Arheolog Hemra Ýusupowyň pikiriçe welin ol Uzboý bolmaly. 

Takmynan b.e.ö. 237-nji ýylda Selewk II Ärsagy ýeňlişe sezewar edýär. Ärsak apasiaklara tarap, ýagny Uzboýyň aşak akymyna çekilipdir. Soňra Ärsak Selewkidler bilen urşy dowam etdirýär we şol ýyl (b.e.ö. 237-nji ýyl) uly ýeňiş gazanmagy başarýar. Soňra şol gün «Azatlyk baýramy» diýlip bellenilipdir.

Ärsak ilki-ilkiler şa adyny götermändir. Ol ony has soň alýar. Garaşsyzlyk adatça öz puluňy (teňňäni) zikgelemek bilen esaslandyrylýar. Muňa Ärsagyň zikgleden teňňelerindäki ýazgylarda ilki diňe «Ärsak», soňra «şa Ärsak», has soňra bolsa  «ylahy şa Ärsak» diýilmegi-de şaýatlyk edýär.

Keseýerlileriň sütemini ýok eden, Turanyň özbaşdaklygyny gazanyp, soňra oňa Eýrany, häzirki Päkistandan Ýakyn  Gündogara çenli aradaky  ýurtlary birleşdiren,  Ärsagyň ady öz döwründe-de, birnäce wagt geçenden soňra-da, hatda häzirem hormat bilen tutulýar.  Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada ol barada şeýle belleýär: «Türkmen taryhynda beýik Parfiýa döwletini gurup, rimliler bilen darkaş guran Ärsak şa öz döwründe ylahy Ärsak şa adyny göteripdir... Türkmen taryhynda pygamber kibi yz goýan, ylahy adyny göteren şahslar Ärsak şadan başga-da gaty köp, biz olary keseki halklaryň boýnuna dakmakdan daşda, emma özümiz olaryň keramatly adamlardygyna ynanýarys, ynamymyza hem daş atdyrmarys» (43). 2001-nji ýylda çap edilen Ý.G. Jadkonyň «Ýüz beýik nesilşalyk» atly kitabynda ärsaklaryň nesilşalygynyň öňhatarda agzalmagynyň ýöne ýerden däldigi düşnüklidir. Ärsagyň nebereleriniň tagallasy bilen beýik Parfiýa döwleti birnäce ýerleri eýeläp, Rim imperiýasy bilen bäsleşýän, dünýä täsirini ýetirýän iri imperiýa öwrülipdir.

Ärsak köp ýaşapdyr. Moiseý Horenskiýniň «Ermenistanyň taryhy» atly işinde berýän maglumatyna görä, Ärsak  makedon agalygyny syndyrandan soňra 31 ýyl patyşalyk edipdir. Ärsagyň jesedini Köne Nusaýda şalaryň gonamçylygynda jaýlan bolmaklary mümkin. Çünki ärsaklar döwletiň çäklerini näçe giňeltseler-de, hatda ýurduň paýtagtyny üç gezek çalyşyp, Günbatara şüýşseler-de ata mekanlaryny we onuň merkezi Nusaýy hiç wagt ünsden düşürmändirler. Gadymy awtor Ýustin Pompeý Troga salgylanmak bilen «Ärsak hakyndaky ýatlamany parfiýalylar şeýle bir belent turýardylar welin, şol pursatdan başlap Parfiýa şalarynyň ählisi Ärsak diýen ady özlerine hemra edindiler» diýip ýazypdyr.

 Ärsagyň döreden döwletiniň synan döwri hökmünde 224-nji ýyldaky  pars-parfiýa söweşinde parfiýalylaryň ýeňlen wagty ykrar edilýär we şoňa esaslanyp, bu döwletiň 471  ýyl ýaşandygy aýdylýar (käbir maglumatlarda 226-njy ýyl). Ýöne Ermenistandaky 62-428-nji ýyllarda hökümdarlyk eden ärsaklar nesilşalygynyň hökümdarlary beýik Parfiýada hökümdarlyk eden ärsaklar bilen garyndaşdyrlar we ol döwlet  Parfiýanyň dowamydyr. Parfiýany ýeňen sasanylar döwleti ärsaklar şanesliniň halkyň aňyndan ýok bolmagy barada alada edipdirler. Şol sebäpli bolsa gerek Ärsagyň döreden döwleti barada köplenç gadymy grek-rim taryhçylarynyň ýazanlary saklansa-da parfiýalylaryňky saklanmandyr. Grek-rim  taryhçylarynyň işlerini Parfiýany öz gözleri bilen görmän, ondan-mundan eşidip, ýazandygyklary sebäpli doly hakykat hökmünde kabul etsek ýalňyşjakdygymyz düşnüklidir.

ÄRTOGRUL GAZY (136, 235, 237) – Osman-Türkmen döwletiniň binýadyny goýujy (1188-1281). Dünýäniň üç sebtiniň – Aziýanyň, Ýewropanyň, Afrikanyň çatrygynda alty asyrdan gowrak häkim bolan Osman-Türkmen döwletini esaslandyryjylar türkmenleriň gaýa  boýundan bolupdyr. Bu taýpa oguz türkmenleriniň Bozok ganatyna degişlidir.

Taryhy senenamalarda gaýalaryň miladynyň IX asyryndan başlap, Jeýhun derýasyndan geçip, seljuk türkmenleri bilen bilelikde Horasana gelendigi ýazylýar. Gaýalar ilki Horasanyň Merw we Mahan töwereklerine ýerleşipdir. Soňra mongol çozuşlarynyň howpundan çekilip, Häzirbegjana we Gündogar Anadolynyň Ahlat etraplaryna gelipdirler.

Taryhy maglumatlara görä, gaýa boýunyň bir bölegi seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň soltany Alaeddin Keykubad I-niň döwründe Ankaranyň günbataryndaky Garajadag sebtine ýerleşipdir. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy mukaddes Ruhnamada Ärtogrul gazynyň 400 atlysy bilen Marydan gidişi barada şeýle ýazýar: «1277-nji ýylda Söwütde, Anadolyda mesgen tutan türkmen toparlary özleriniň daşary ýurt duşmanlary tarapyndan her hili horluklara sezewar edilýändigini, howandar, goldaw isleýändiklerini aýdyp, ata Watana — Maryda ýaşaýan howandarlaryna, Ärtogrul gaza ýörite habar ýetirýärler. Şol habar esasynda Maryda ähli türkmen taýpalarynyň gatnaşmagynda maslahat geçirilýär. Netijede, Ärtogrul gazy 400 sany ýigidi bilen Anadolydaky türkmenlere goldaw-kömek bermek üçin ugraýar» (136).

Gaýalar oguzlaryň iň gadymy, iň kökli-kökenli, iň hormatly boýy bolupdyr. Osman türkmenleriniň neberesiniň gaýa boýundandygyny ilkinji gezek tekrarlan Ýazyjyogly atly taryhçydyr. Faruk Sümer «Oguzlar – türkmenler» kitabynda Ýazyjyoglunyň Osman beg hakda ýazan aşaky goşgusyny getiripdir:

Osman, Ärtogrul oglusyň,
Oguz Gara han neslisiň,
Hakyň bir sadyk gulusyň,
Ystambuly aç, güzer sal.

Ärtogrul bege din ugrundaky edilen söweşlerde görkezen edermenlikleri üçin «Gazy» derejesi berlipdir. Ärtogrul gazy seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary Alaeddin Keýkubat I-niň hyzmatyna durupdyr. Seljuk türkmenleriniň däplerine görä söweşlerde edermenlik görkezen serkerdeler döwletiň çet-gyraky serhetlerinde ýerleşdirilip, olara mülk berlipdir.

Wizantiýalylara garşy göreşdäki üstünlikleri üçin seljuk türkmenleriniň soltany Alaeddin Keýkubat Söwüdi we onuň töweregindäki ýerleri Ärtogrul Gaza hemişelik beripdir. Söwüt gaýalaryň gyşlag, Domaniç bolsa ýazlag mekanyna öwrülipdir.

Ärtogrul gazy Söwüde ýerleşenden soň, Wizantiýanyň serhetlerine gaza ýörişlerini gurapdyr. Bu ýörişlerde Akjagoja, Samsa Çawuş, Gara tekin, Aýgut Alp, Goňur Alp ýaly türkmen ýigitleri onuň ýanynda bolupdyr. Ärtogrul Gazy beýleki türkmen beglikleri bilen hem dostana gatnaşyklary saklamaga ymtylypdyr. Oguz han atamyzyň «Biziň güýjümiz agzybirlikdedir» diýen pähimini elmydama özüne pent tutupdyr. Şu pende uýmagy unudan, diňe öz bähbidine çapýan türkmen begliklerini sylap goýmandyr. Ärtogrul gazy Anadola baran türkmenleriň önüňde birleşmek, bütewülik wezipesini goýupdyr. Geljekde bu maksat dünýäniň üç böleginde 600 ýyldan gowrak dowam etjek uly döwletiň – Osman türkmenleriniň guran döwletiniň baş ýörelgesine öwrülipdir.

Ärtogrul Gazy 1281-nji ýylda 93 ýaşynda aradan çykypdyr. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Ärtogrul gazynyň ogly Osmana wesýetini getirýär: «Kakasy Ärtogrul gazy ölüm ýassygynda ýatyrka, şeýle wesýet edipdir diýip taryhy çeşmelerde görkezilýär: «Oglum! Ölümine boýun egmän dünýä gelen hiç bir adam ýokdur. Maňa-da Hezreti Allanyň emri bilen ölmüm ýakynlaşdy. Bu döwleti saňa amanat edýärin. Seni hem Taňra tabşyrdym. Her işiňde adalaty ýokarda goý». (296). Ärtogrul gazy Söwüt ilçesinde ýörite türbede depin edilipdir. Ärtogrul gazynyň Sary batyr (Sawçy), Gündiz we Osman atly üç sany ogly bar eken. Osman beg 1299-njy ýylda Osman-Türkmen döwletini esaslandyrypdyr.

1983-nji ýylda Söwütde geçirilen «Osmanly simpoziumynda» türk alymy Refet Ýynanç Ärtogrul Gazy baradaky çykyşynda şeýle sözleri getiripdir: «Ärtogrul Gazy öz emri astyndaky topraklarda ýaşaýan halk tarapyndan çäksiz söýülýän bir ynsandy. Ony hristianlaram ýürekden söýüp, hormatlaýardy. Ärtogrul gazynyň ölüminden soňra Söwütdäki hristianlar (rumlular) özleriniň bu ýerdäki bir bagyny we onuň töweregindäki ekinzarlygyň ýarysyny Ärtogrulyň ruhuna bagyş edipdirler. Ýokarky zatlaryň Ärtogrul Gazy wakfyna peşgeş berlendigi  bize mälimdir». Munuň özi adalatlylygy bilen ähli ynsanlara özüni söýdürip bilen Ärtogrul gaza berlen mynasyp bahadyr.

Halk Ärtogrul gazy baradaky hatyralaryny asyrlar boýy unutman gelýär. Günbatarly awtorlaryň biri Baptistin Poujulatyň Ärtogrul gaza şeýle baha beripdir: «Gabat gelen türklerimiň arasynda öz doglan wagtyny takyk bilýän az adama gabat geldim. Ýöne, olaryň arasynda Ärtogrulyň adyny we türbesiniň ýerleşýän ýerini bilmeýäni ýok. Bu at musulmanlarda iň bir mukaddes at. Hiç bir halk öz hökümdaryny Taňra şeýle ýakyn tutmaýar».

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z