Ärdemli ýigitlerimiz bar biziň!
Pursadyň we mümkinçiligiň bolandygyna garamazdan, türkmenler söweşlerde yza gaçmandyrlar, başa-baş söweşde ýa ýeňipdirler ýa-da jan beripdirler. Şu günem diýara howp abansa, Görogly bolup gara başyny orta goýup söweşjek ärdemli ýigitlerimiz bar biziň!

(26-njy sah.)

Türkmenleriň ýaraglary

Göroglynyň düýrme gyljyn, jyzaňy ber, Jygalybeg!
Başym goýup söweşer men, jygaňy ber, Jygalybeg!..

(31-nji sah.)

Türkmen gylyjynyň gadymy kämil nusgasyny şu günlere ýetiripdir. Şol gylyjyň ýüzünde — «Türkmen hiç haçan gylyjyny gynyndan goňşusynyň garşysyna çykarmaz» diýen ýazgy galdyrypdyr, ol häzirem goňşy Eýran döwletiniň taryhy muzeýinde bar. Polatdan, demirden ýasalan dürli gurallar, abzallar dünýä türkmen ýaýlasyndan ýaýrapdyr.

(56-njy sah.)

Gylyjyň, gürziniň öňünde başyny dik tutup ýaşan türkmen şu topragyň — ata-babalarynyň öňünde dyzyňy epip, şu topragy öpüp, sežde et sen!

(247-nji sah.)

Türkmen — aňryň edermen halk

Türkmen — seniň aňryň edermen halkdyr, edermenlik, batyrlyk — ata-babalarymyzyň tugy bolupdyr.

(170-nji sah.)

Gahrymançylygy durmuşynyň mazmunyna öwren halk edermen bolar!

Watany mukaddeslige göterip, watan üçin ölen ýigidiň ölmez-ýitmez bolýandygyna bütin durky bilen ynanan halk nädip edermen bolmasyn!

Dört-bäş ýaşynda tez bedewe münüp, çagalykdan ýarag ulanmany öwrenip, söweş tälimini alan ýigit nädip edermen bolmasyn!

Okaýan kitaplary, eşidýän dessanlary, diňleýän gep-gürrüňleri watan hem edermenlik barada bolsa, nädip halkymyz edermen bolmasyn!

(171-nji sah.)

Är ýigit är ykbalyna razy

«Är ömri otuz ýaş»  türkmeniň biten nakyly. Häli-şindi bolup durýan uruşlarda edermen ýigitler ölýär. Är ýigit är ykbalyna hem razy. Ol «Namartja olam, sagja olam»  diýýäni duşmanyndan-da nejis görýär.

Edermen, batyr ýigitlere türkmen ummasyz uly sarpa goýupdyr.

(170-nji sah.)

«Eger duşmany ýeňeýin diýseňiz ölümiňizi boýun almalydyr»

Serkerdeler ýigitlerine: «Eger duşmany ýeňeýin diýseňiz, eger diri galaýyn diýseňiz, söweşe girmezden burun ölümiňizi boýun almalydyr!»  diýip, ündew eder ekenler. Serkerdeler mamla, ölümini boýun alan şirleriň öňünde duşmanyň basyp alyp, talaňçylyk etmäge gelen goşuny durup bilmeýär.

(170-nji sah.)

Namartlar! Başyňyza elwan leçek

Bardy-geldi söweşde namartlyk etdimi, ol ýigide tamdyr külüni artdyrypdyrlar, başyna ýaglyk daňyp oba-oba aýlapdyrlar. Göroglyny ýada salyň, ol bir söweşde namartlyk eden Weli Hyrtman daga: «Başyňyzda elwan leçek»  (ýaglyk) diýýändir. Jelaleddini ýada salyň: Yspyhan söweşinde Jelaleddiniň goşunynyň bir ganaty mongollary ýeňýär, beýleki ganaty ýeňilýär. Sebäbi şol tarapda söweşýän hanlaryň käbiri gaçýar. Söweşden soň Jelaleddin söweşden gaçanlaryň ählisiniň başyna aýal ýaglygyny daňdyryp, Yspyhana aýlapdyr... Onsoň türkmende namartlyk eden bolmaz! 

(170-nji sah.)

«Ölümden aňyrda näme bar?»
Ata-babalarymyz: «Ölümden aňyrda näme bar?»  diýlip soralsa, «Namartlyk bardyr»  diýipdirler Şu gün millet bolup her bir türkmeniň işinde, durmuşynda, pähiminde, paýhasynda uly mertlik bolmalydyr. Kynçylyklary ýeňmegi başarýan, özüni özi ykrar edýän türkmen bolmalydyr, şonda biz dünýä jemgyýetleriniň arasynda öz ornumyzy taparys.

(171-nji sah.)

“Türkmeni bedew atyndan düşüriň!”
«Görogly»  eposynda Balybegiň weziri soltanyna: «Soltanym, türkmeni gul etjek bolsaňyz, şuňa düşüniň, ony, öňi bilen, bedew atyndan düşüriň»  diýýändir.

Duşman ahyry oňa düşündi.

Geçen asyryň aýagynda türkmeni bedew atyndan düşürdiler...

(171-nji sah.)

Türkmeniň söweş berhizi
Türkmen golaýda söweş boljagy ýa üç-dört günden söweşe ugraljagy mälim bolan gününden ozalky iýýäninem iýmeýär. Özüni eredilen ak ýaga tutýar. Türkmen üç-dört günde artykmaç etini taşlaýar, çuslanýar. Onuň aty üçin mydama duza ýatyrylan logalasy bar. Goýnuň guýruk ýagy duza ýatyrylyp logala edilýär. Söweşe çykjak türkmen atyna şonuň bir-iki bölegini iýdirýär. Söweş uzaga çekse, gaçha-kow bolsa, söweşiji egläge-de logalany atynyň agzyna tutýar, at jylawdalygyna garamazdan, ony iýip bilýär. Soň ol iki gün, üç gün suw bolmasa-da, söweş tabyny ýitirmeýär. Häzirem çopanlarymyz tomsuň yssysynda guşluk wagtlary ýarty şa käse ergin ýagy içer, bolany, tä agşam howa özüni goýberýänçe ajykmazam, suwsamazam!

(182-nji sah.)

Türkmeniň söweş sazlary

Biziň ata-babalarymyz söweşe çykanda saz toparlaryny, tugy we baýdaklary esgerleriň ruhuny galdyrmak üçin ýörüşe ýany bilen alypdyrlar. Deprekleriň gök gürrüldisini ýadyňa salýan gümmürdisi, surnaýlaryň ýürekleri endiredýän düňňürdisi, gyjagyň mukaddes mukamy... taryhda türkmen jemgyýetiniň güýç, ylham we gaýrat çeşmesi eken. Her saz toparynda ýediden on ikä çenli saz gurallary ulanylypdyr.

(380-nji sah.)

Dessanlarymyz – gahrymançylyk mekdebi
Erkanalygyny goran türkmen ýurdunda uruş adaty ýagdaýdy. Şol sebäplem türkmen edebiýatynyň genji-hazynalary bolan onyň kitaby», «Görogly», «Döwletýar»  eposlary, «Ýusup-Ahmet»  dessany, Ýunus Emräniň, Garajaoglanyň, Burhanetdin Siwaslynyň, Baýram hanyň, Abdyrahym hanyň, Şabendäniň, Andalybyň, Magrupynyň, Magtymgulynyň, Seýdiniň, Zeliliniň, Mollanepesiň, Keminäniň, Mätäjiniň ähli eserleri türkmeniň ýanyp duran watanparazlygy, merdi-merdanalygy, edermenligi, gahrymançylygy baradaky eserlerdir. Haýran galmaly ýeri, men olaryň ýekejesinde-de dönük diýen söze duşmadym, dönügiň köteklenişine-de duşmadym. Ýok, aslynda dönük hakda ýeke söz hem ýok. Ol eserlerde namartlyk tankytlanýar, gorkaklyk köteklenýär, emma dönüklik barada weli, ýeke setir ýok! Ýene bir bellemeli zat: ýaňky sanan edebiýatymyz kitaphanalarda duran edebiýat däl, olar janly edebiýat. Bagşylar her toýda-üýşmeleňlerde şol eserleri aýdyma öwrüp, halkyň arasynda ýaşadyp ýör.

Biziň edebiýatymyz janly edebiýat, ganatly edebiýat, ol gije-gündiz aýdym bolup, dessan bolup halkyň gulagynda ýaňlanyp duran edebiýat, beýle edebiýaty bolan halkdan dönük çykmaly hem däl!

(189-njy sah.)

Dönüklik
Dönük ýasama söz, özem türkmende ýeke-täk manydaş sözi bolmadyk söz!

Mertlik, watanparazlyk sözleriniň onlarça manydaş sözleri bar!

(189-njy sah.)

Türkmende türkmen ysy, erkek tüýi bolan adam namartlyk edip hem bilmeli däl, sebäbi türkmen jemgyýetiniň gurluşy şony talap edýär.Çingiz handan soň her taýpa, her tire giň türkmen topragynyň bir ýerini mesgen tutup, şol ýerde ýaşap, dökülen duşmany kül-peýekun edip ýaşapdyr.Eger duşman çakdan agyr bolsa, goňşy taýpadyr tireleri kömege çagyrypdyrlar. Uruşlar bir hepde, aňry gitse bir aýa çekipdir. Uruş merdi-namardy aýyl-saýyl edipdir. Sen uruşda namartlyk etseň, nädip obaňda ýaşajak, nädip eneň-ataň ýüzüne garajak, nädip söwer ýaryň ýüzüne bakjak, nädip il içine çykjak?..

Masgaraçylykdan gaçyp, başga oba gitseň, ol oba seni kabul edäýmeýär: baran obaň seni öwrenýär, sen ogrumy, gan edip geldiňmi ýa uruşda namartlyk etdiňmi? Bu zatlaryň änigine-şänigine ýetmän, seni oba garşy almaýar! Haýsy oba barsaň hem şeýle! Masgaraçylykdan gaçyp gitmäge ýer ýok. Ölseň hem seni adam şekilli jaýlamaýarlar! Ine, şonuň üçin hem türkmen ýow güni maldan-başdan geçýär! Ol iki başyny deňleýär! Namartlyk etmegi, gorkaklyk etmegi türkmen ölüp giden ata-babalaryna ysnat getirmek diýip düşünýär! Şol sebäplem türkmen ýigitleri söweşe çykanynda ölenini-galanyny bilmän söweşipdirler, şonuň üçinem olara gözsüzbatyr diýipdirler.

Türkmen topragynda dönüge lagnat daşy atylýar.

(189-njy sah.)

Oguz hanyň goşunbaşylary saýlamak baradaky wesýetleri
Haçanda bir ýüzbaşy ýa-da ellibaşy ölende yzynda ogly galmasa, onuň toparyndan kim at tanamakda, ata timar bermekde ussat bolsa, galanlary ondan gorksa ýa çekinse, eýer-esbabyny düzedip bilse, ýaý atmagy we bejermegi başarsa, ony ol topara aga etmeli. Eger müňbegi ýa-da tümenbegi ölse, yzynda ýarar ogly galmasa, müňlük ýa-da tümen içinde kim batyr, tejribeli, goşun ýagdaýyny  bilýän, söweşlerde synalan kişi bolsa, ony müňbegi ýa-da tümenbegi etmeli. Elmydama göçüp-gonup, oturymly bolmasynlar. Ýazyn ýazlagda geçirip, giň ýaýlag ýerlerde ýörsünler. Güýzün güýzlek, gyşyn gyşlak we kenarýaka ýerlerde ýörseler, kynçylyk görmezler. Dowarlary arryklamaz, süýt, gatyk egsik bolmaz. Aýşy-eşret köp bolar. Ondan soň, eger bäş ýüz ýyl bolsun, müň ýyl bolsun ýa-da on müň ýyl bolsun, tapawudy ýok, perzentler doglup, atalary ýerine geçenlerinde menden galan düzgünleri saklap, ýok etmeseler, Gökden olaryň döwletine medet geler. Daýym aýşy-eşret içinde bolarlar. Haktagala olara gowulyk eder, nygmatlar berer. Älem halky olara doga eder, ömürleri uzyn bolup, döwletli we nygmatly bolarlar.

— Mundan soňra ýene-de patyşalardan we hanlardan köp ogullar dünýä gelerler. Eger olaryň ýanlaryndaky ulular, begler, pälwanlar düzgüni berk tutmasalar, hanlyk we patyşalyk işi sarsyp, ýok bolar. Şonda Oguz han Türkmeni arzuw ederler, emma ol bolmaz.

— Tümenbegleri, müňbegleri we ýüzbegleri owal-ahyr geler-giderler. Oguzyň öwüdini tutmadyklar, goşunlara ýolbaşçylyk edip bilerlermi? Öz ýurtlarynda oturyp öwüdi diňlemedikler, uly suwa gaçyp, çykmadyk ite ýa-da gür tokaýyň içine atylan oka meňzärler. Onuň ýaly kişiler ýolbaşçylyga ýaramazlar.

— Her kim öz öýüni düzedip bilse, onbaşy bolmaga ýarar. Her kim on kişini başarsa, elli kişini başarar. Her kim elli kişini başarsa, ýüzbegi bolmaga ýarar. Her kim ýüz kişini başarsa, müňbegi bolmaga ýarar. Her kim müň kişini başarsa, tümenbegi bolmaga ýarar. Her kim bir tümeni başarsa, boýbaşy bolmaga ýarar. Boýa han bolan il we yklym patyşalygyna ýarar.

Her kim öz öýüni päk tutup bilse, mülk we yklymy ogrudan we ýalançydan arassalap biler.

Her bir onbaşy öz öýüne buýrup bilmese, ony günäli hasaplap, aýaly we oglany bilen günäkär kylmak gerek. Hem-de onuň onlugyndan bir kişini onbaşy etmek gerek. Ýüzbaşylara-da, müňbegilere-de we tümenbegilere-de ýokardaky ýaly etmek gerek. Goşundan daşarda bir kişi ýeňil günä etse, tümenbegi müňbegä, müňbegi ýüzbaşa, ýüzbaşy ellibaşa, ellibaşy onbaşa buýrup, ol kişini tutup getirerler. Jezasy näme bolsa bererler. Ogry-haramynyň jezasy şu görnüşde ýerine ýetiriler.

(86-njy sah.)

Oguz handan gaýdýan harby-tälim mekdebi
Oguz handan başlap, orta asyra çenli türkmen ili dünýäde ylmyň, bilimiň, terbiýäniň ojagy bolupdyr. Hindistanyň, Hytaýyň, Wizantiýanyň hanlary, patyşalary çagalaryny okatmak, söweş we serkerdelik tälimini aldyrmak üçin ýörite iberipdirler. Türkmen atabegleriniň terbiýesini alan ýaşlar dünýäniň ähli künjeginde dünýägaraýyşlarynyň giňligi, sowatlylygy, beden taýdan sagdynlygy, serkerdelik başarnygynyň artykmaçlygy bilen parhlanypdyrlar.

(117-nji sah.)