Mahmyt Gaznalynyň, seljuk türkmenleriniň soltanlarynyň, Köneürgenç soltanlygynyň döwründe bütin yslam dünýäsinde ylmyň, edebiýatyň, sungatyň kerwenini çeken türkmen, dünýä türkmen medeniýetini tanatdy.

(61-nji sah.)

Seljuk beg, onuň ogullary, agtyklary samanlylaryň, ilek hanlaryň we Mahmyt Gaznalynyň garşysyna göreşmeli bolýarlar. Seljuklar türkmenleriň kynyk tiresindendir. Olar 1040-njy ýylda türkmenleriň gaýa tiresinden bolan Mahmyt Gaznalynyň döreden döwletiniň leşgerlerini gadymy Mary şäherinden 70 kilometr uzaklykdaky Daňdanakan galasynyň ýanynda ýeňýärler. Şol ýeňişden soň iki doganyň – Çagrydyr Togrul begiň döreden täze döwleti kuwwatlanyp ugraýar. 

(112-nji sah.)

Türkmenleriň gaýa taýpasyndan bolan Söbük hökümdaryň ogly Mahmyt Gaznaly musulman taryhynda uly hökümdarlaryň biri hökmünde tanalýar. Ol yslam dinini ýaýratmakda we goramakda çäksiz uly işleri bitiripdir. Mahmyt Gaznaly özara uruşlary döreden kiçi inisi Ysmaýyly ýeňýär, Samanlylaryň nesilbaşysy ejiz hökümdarlary özüne garaşly edýär. Horasana we Gazna eýelik etmekligiň ygtyýar beriji hatyny Bagdat halyfyndan alýar. Halyf «Eýeçiligiň mundan beýläk özüne degişli däldigi» barada ýazmaça görkezme berýär.

Güýçli goşun toplap, ilek hanlar bilen, Samanlylaryň güýçden gaçan döwleti bilen ylalaşyk baglaşyp, Mahmyt Hindistana ýörişlere başlaýar. 1001—1026-njy ýyllar aralygynda ol on ýedi gezek hindi düzlüklerine aralaşýar. Öz ýörişlerini giňeldip, Kaşmiriň, Penjabyň çäklerinden çykyp, Kanujy, Muttruny (1018 ý.), 1024 (415)-nji ýylda Güjeratyň paýtagty Anhalwary we Somnaty basyp alýar. Bu ýörişler basybalyjylykly häsiýetde bolup, talaňçylygy we butparazlygy ýok etmeklige niýetlenipdir. «Butlary ýumrujy» diýip at alan Mahmyt öz döreden döwletiniň paýtagty bolan Gazna dolanýar, hindi buthanalaryndaky gymmat bahaly baýlyklary hem özi bilen alyp gaýdýar. Emma, şol bir wagtda, bu ýörişler düýpli yz galdyrýar; Penjap düýpli dyza çökerilýär. Güjerat basybalyjynyň bellän pajyny kabul edýär. Hindi goşunlaryndan başga-da Mahmyt Ilek hanyň üstüne çozýar, Gury (1010 ý.) boýun egdirýär we Murgabyň boýlaryny eýeleýär (1012 ý.); hatda 1016 (407)-njy ýylda uly şäherler Samarkandy we Buharany özüne birleşdirýär. Hökümdarlygyň ahyrynda ol özüniň ilkibaşda paýhassyzlyk bilen hemaýat eden seljukly türkmen harby serkerdeleri Togrul beg we Çagry beg tarapyndan howp abanýandygyny duýýar; ýöne olar 1027 (418)-nji ýyla çenli öz wepalylygyny saklaýarlar. Olaryň gutarnykly şöhrat gazanyşlaryna çenli Mahmyt 1030 (421)-njy  ýylyň baharynda dünýäden ötýär.

Mahmyt Gaznalynyň ylma, sungata we edebiýata sahylyk bilen eden hemaýaty döwlet adamy we harby serkerde hökmünde gazanan şöhratyndan pes däldir. Ol Gaznada ýokary mekdebi esaslandyrýar; onuň sahylygy üçin ajaýyp edebi zehinler (olaryň hatarynda Ferdöwsi hem bar) emele gelýär. Gazna şol döwürdäki ähli şäherlerden özüniň köşkleri we metjitleri, suwaryş we jemgyýetçilik desgalary babatda tapawutlanýar.

Mahmydyň eýelän çägi Lahordan Samarkanda we Yspyhana çenli uzapdyr; ýöne ol tiz wagtdan soň, demirgazyk welaýatlaryndan jyda düşýär. Birnäçe ýyldan soň seljukly türkmenler Merwiň (Mary) töwereginde, Daňdanakanda 1040-njy ýylda Mahmydyň ogly Masudy ýeňlişe duçar edýärler we Gaznalylaryň hökümdarlygyny syndyrýarlar.

(140-njy sah.)

Hyrat bilen Gaznanyň arasyndaky daglyk ýerde bolan Gur welaýatynda irki döwürlerden bäri az sanly, ýöne hakyky özbaşdak nesilşalyklar hökmürowanlyk edipdir. Adatça, özleriniň mesgeni hökmünde Firuzkuh galasyny saýlapdyrlar. Mahmyt Gaznaly bu ýeri 1010 (401)-njy ýylda boýun egdirýär... Guruň hökümdary Seýfeddin Sury 1148 (543)-nji ýylda Gaznany eýeleýär. Emma indiki ýyl Bährem şa öz paýtagtyny gaýtadan eýeleýär we şonda çozuşyň sebäpkäri gynalyp öldürilýär. Bu ikinji wagşyçylykly hereket üçünji doganlary Alaýeddin Söýüniň berk ar almak duýgusyny öjükdirýär. Ol dünýäni ýandyryjy diýip at alypdyr, şol gazaby bilen ol butlary ýumrujy Mahmydyň ajaýyp şäherini oda we gylyja berýär.

(143-nji sah.)

Türkmen serkerdeleri Togrul begdir Çagry begiň güýçlenip başlamagy Magryby-Maşrygy sorap, Hindistany boýun egdirip ýören türkmen soltany Mahmyt Gaznalynyň gonjuna gor guýýar. Ol seljuk türkmenleriniň ýagdaýyny bilmek üçin olaryň hanlarynyň birini görme-görşe çagyrýar. Ysraýyl han on müň atlysy bilen soltanyň dergähine ugraýar. Soltan dessine habar ýollap, «özüne kömek gerek däldigini, diňe görme-görşe çagyrýandygyny»  ýetirýär. Ysraýyl üç ýüz atlysy bilen görme-görşe gelýär. Soltan ony mynasyp garşylap:

— Eger bize kömek gerek bolaýsa, näçe ýygyn berip bilersiňiz?  — diýip, Ysraýyldan soraýar. Ysraýyl sagdagyndan bir oky çykaryp:

— Şu oky ýollasaňyz, Balkandan otuz müň goşun geler!  — diýipdir.

— Eger köpräk gerek bolsa?!

— Onda şu oky ýollasaňyz, ýene on müň atly-ýaragly ýigit geler.

— Eger has köpräk goşun gerek bolsa?!

— Şu oky Balkan daglaryna iberseňiz, ýüz müň goşun geler!

— Has köp goşun gerek bolaýdy-da?

—   Şuny Türkmenistana iberseňiz, bäş ýüz müň goşun diýseň-de geler!  — diýip, Ysraýyl başga bir ok berýär.

(156-njy sah.)

Seljuk türkmenleri hem atarman, çaparman, batyr, merdana halk. Eýse, Mahmyt Gaznaly seljuk türkmenlerini näme diýip öz ýurduna — Horasana çagyrýar? Köp taryhçylar Mahmyt soltan öz türkmenlerine ýagşylyk edip, çagyrandyr öýdüp ýalňyşýarlar. Mahmyt soltanyň asly hem türkmen, onuň goşunynyň aglabasy hem türkmenler. Horasanda türkmenler şäher-şäher, oba-oba bolup ýaşaýar. Merwde, Abywerdde, Nusaýda, Sarahsda, Amulda, Balkanda, Zemde, Mawerannahrda, Müňgyşlakda, Wasda türkmen ýaýylyp, ýaýrap otyr. Mahmyt soltan Hindistana on ýedi ýola ýöriş edýär, onuň gaznalary altyn-kümüşden doly. Onuň öňünde durup biljek güýç ýok, onuň döwletine howp salyp biljek güýç weli bar. Olar öz türkmenleri. Mahmyt soltanyň seljuk türkmenlerini Jeýhun derýasyndan geçirip, göçürip getirmeginiň aňyrsynda örän ullakan syýasy pirim ýatyr. Ol müňlerçe ýyllap «Agzyny alart-da, höküm sür» pelsepesiniň oýun çöpi. Seljuk türkmenleri göçüp gelýär, emma ozaldan oturan türkmenlerden kim oňa ýer-ýurt berjek, öri berjek? Seljuk türkmenleri ýaşamak üçin göreşmeli! Kim bilen göreşmeli? Elbetde, parahat oturan merwli ýa sarahsly, abywerdli ýa nusaýly türkmenler bilen ýer-ýurt üçin göreşmeli. Seljuklary hut soltanyň özi ilerläp çagyrdy, diýmek, olar ozalky türkmenlerden arzyly. Ýeri-ýurdy bolsa olaryň özleri tapjak! Diýmek, uruş boljak! Türkmenleriň öz aralarynda! Diýmek, Mahmyt soltan Hindistana arkaýyn ýörüş edip biljek, çünki ol türkmenleriň arasyna urşuň közüni oklady. Ýene bir ýola janyny barlamak üçinem ol seljuk türkmenleriniň serkerdesi Arslan hany görme-görşe çagyryp, bendi edýär. Hindistanda Kelejar galasyna taşlanan Arslan han parahat zamanda aköýli hökmünde saklanýar. Soltanyň pikiriçe, Arslan han onuň gol astyndaka seljuklar soltana garşy baş göterip, ýer-ýurt dawasyny edip bilmeli däl. Seljuklar diňe Horasanda ýaşaýan türkmenler bilen urşaýmaly. Olara başga ýol ýok!

Emma zandy asylly seljuk türkmenleri ýer-ýurt üçin öz türkmenleri bilen söweşe girmeýär, olar hut soltandan kanuny ýer almagyň ugruna çykýarlar. Soltan olara ýer-ýurt berýär, emma Mahmyt soltan ölüp, ýerine Mesut soltan bolanyndan soň, soltanlygyň syýasaty üýtgeýär. Seljuk türkmenleri bilen Masudyň arasyna uruş-jeň düşýär. Mesut soltan beýik serkerdesi Begdogdy hajyby agyr goşun bilen seljuk türkmenleriniň üstüne ugradýar. Taryhy çeşmeler Begdogdy serkerdäniň türkmendigini nygtaýarlar. Batyr han edermen Begdogdy  seljuklaryň harby pirimine sezewar bolýar. Seljuk begleri söweşde gaçyp uruşmak usulyny ulanýarlar. Oba-kentler boşap galýar.

(220-nji sah.)

Bu döwleti esaslandyranlar Oguz hanyň iň uly agtygy Gaýadan gaýdan nesillerden bolup, 962-nji ýylda Gazna şäherine gelip, Gazna döwletini esaslandyran, döwleti döwlet eden soltan Mahmyt Gaznalydyr.

Soltan Mahmyt Gaznaly gysga wagtyň içinde öz ýygynyny gaty güýçli düzýär, musulman oguzlaryň uly bölegini ordasyna çekip, goňşy ýurtlara yslam dinini ýaýmagyň aladasynda bolýar. Öz döwründe güýçlenmegiň zerurlygy hökmünde yslamy ýaýmak, ýurduňy giňeltmek esasy maksat bolupdyr. Onuň döwletiniň ýeri gysga wagtyň içinde Horasana, Köneürgenje, Yraga, Balha, günorta-gündogar Eýrana, demirgazyk Hindistana çenli giňeýär.

Belli bir wagtda soltan Mahmyt Garahanly döwletiniň esasy bölegi bilen gowy gatnaşykda bolýar. Şol mahal ol Mawerannahrda özüni görkezen Seljuk serkerdäniň ogullary bilen gidişýär. Onuň ogly Arslan hany zyndana atdyrandan soň, onuň ýigitlerine bagly oguzlaryň uly bölegine Horasana göçüp barmaga rugsat berýär. Emma Seljuk serkerdäniň ýetişip gelýän agtyklary Çagry bilen Togruldan birahat bolan wagtlary az däl. Soltan Mahmyt Garahanlylaryň içindäki dogan-dogana bolan çaknyşygyň öňüni alyp: «Biri-biriňize duşmançylygy taşlaň. Hanjaryňyzy gynyňyza salyň, her haýsyňyz öz welaýatyňyz bilen boluň» diýip, olary ylalaşdyryp bilse-de, özi ölenden soň, ogullary tagt dawasyna başlaýar.

Soltan Mahmydyň ogly soltan Mesut tagta geçenden soň, onuň esasy işi Horasan üçin seljuk türkmenleri bilen çaknyşmak bolýar. Iki türkmen tiresi Oguz ýurdunyň üstünde ilki Täk (Durun) galanyň töwereginde 1038-nji ýylda söweşýär, ondan kän wagt geçmänkä, Sarahs töwereginde ýene çaknyşýarlar. Bu iki söweşiň netijesi seljuk türkmenleriniň ýeňşi bilen gutarýar. Ahyry 1040-njy ýylda Daňdanakan söweşinde soltan Mesudyň ýygyny seljuk türkmenleri tarapyndan derbi-dagyn edilýär. Bu söweşden soň Horasan, Eýran, Köneürgenç, Mawerannahr seljuk türkmenleriniň eline geçýär. Gazna döwleti ondan soň gaty garyşyk ýagdaýda ýaşaýar, esli wagt bu döwlet seljuklara tabyn bolup galýar.

(224-nji sah.)