Beýik akyldarymyz Gorkut ata Türkmeniň döreden pähimleriniň içinde üç sany pähime aýratyn ünsüňizi çekeýin.

Patyşa haky — Taňrynyň hakydyr.

Ata haky — Taňrynyň hakydyr.

Ene haky — Taňrynyň hakydyr.

Hak sözi hukuk diýen söz bilen manydaşdyr, bir zatdyr.

Şeýdip, türkmen şu dünýäde, Ýeriň ýüzünde, adamzat jemgyýetinde Taňrynyň hukugyny diňe şu üç şahsyýete —Patyşa, Ata we Enä beripdir. Patyşanyň hukugy her bir raýatyň onuň öňündäki borçlarynyň bardygyny aňladýar. Ene bilen atanyň hukugy perzendiň olaryň öňünde borçlulygyny aňladýar.

Borç diýmek bolsa, bergi diýmekdir.

(311) 

Perzent il hataryna goşulyp bileni üçin ata-enesine baglydyr, minnetdar bolmalydyr.

(311) 

Adam dünýä ineni üçin Ýaradana alkyş okamalydyr, adam bolup ýetişeni üçin hem ene-atasyna minnetdar bolmalydyr.

(311-312) 

Emma ýaşlygyň badyhowalygy şeýle: ol öz-özünden adam bolaýandyryn öýdýär. Diňe özi ýetişip, maşgalaly, çaga-çugaly bolandan soň, ene-atasynyň özi üçin nämeleri edendigine akyl ýetirýär. Şonuň üçinem, biziň türkmen­lerimiz şu ajaýyp, manysy eger-eger öçmejek pähimi döredipdir:

Eklegeniň gadyryny ekläniňde bilersiň,

Saklaganyň gadyryny saklanyňda bilersiň.

Eklemek, saklamak diňe maddy taýdan üpjün etmek däldir. Bu hossarlyk etmekdir.

(312) 

Perzendiň bagty ata-enesine goýýan hormatyndadyr  
Ata-enäniň gadyr-gymmaty ýaşyň geçdigiçe artýar. Herki zadyň gadyr-gymmaty hakda biz ýitirip, soňundan oýlanýarys. Ýöne türkmen ogul-gyzlary ata-enäniň gadyryny turuwbaşdan bilmelidirler. Perzendiň bagty ata-enesine goýýan hormatyndadyr. Bu dünýä gelmek bagtdyr. Allatagalanyň eçilen ömür bagtyny hakyky ykbal bagtyna öwürmek adamyň diňe özüne baglydyr. Durmuş — Allatagalanyň bize eçilen bagt meýdanydyr. Bu meýdanda gül-gunçaly, many-mazmunly döwran sürmek biziň diňe bir hukugymyz däl, eýsem borjumyzdyr hem.

(314) 

«Men enäniň mährine, atanyň hossarlygyna zar bolup ulaldym»  
Beýik Allatagala maňa bu dünýäde ýaşamak bagtyny berdi, emma men enäniň mährine, atanyň hossarlygyna zar bolup ulaldym. Şonuň üçinem men ene-atanyň gadyryny has ir, entek özüm perzent ekläp-saklamankam hem bilýärdim. Men deň-duşlarymyň başyny atanyň hossarlyk gollary sypalanda, kemsinipdim. Men deň-duşlarymyň öňünden atalary ýylgyryp çykanda, kemsinipdim.

Emma derdini beren Alla dermanyny hem berýän eken. Hudaý maňa ýetimlik bilen birlikde kemsinmeleri, mätäçligi we ýalňyzlygy ýeňip geçmäge beýik ruhy güýç-kuwwat hem berdi. Meniň ata-enem hem, hossarym hem Alla, soňam eziz halkym boldy. Indi bolsa horlukdan doly şu geçen ýolum, özgeleriňkiden tapawutlanýan ömür tejribäm nämäniň nämedigini, ata-enäniň, Watanyň nämedigini özgelere öwretmäge maňa hukuk berdi.

Eziz perzendim!

Ata seniň Alladan soňky ikinji hossaryňdyr.

(314) 

Asylly işleriň bilen ene-atanyň gowy perzent ýetişdirendiklerini subut etmeli  
Üçünji gala — seniň öz saýlan söwer ýaryň bilen guran öýüňdir. Bu seniň gül-gunça bolup, many-mazmun bolup açylmaly galaňdyr. Sen bu galada ata-eneňe herdem minnetdar bolmalysyň, olara minnetdarlygyňy bildirip durmalysyň, asylly işleriň bilen olaryň gowy perzent ýetişdirendiklerini subut etmelisiň. Asyllylygyň, mertebäň, işiň, hyzmatlaryň, hormatyň olaryň ömürlerine ömür goşar. Her günki berýän taňry salamyň, berýän goldawlaryň, hoş sözleriň bildiren minnetdarlygyň bolar. Şeýtseň, iýen duzuňy hakladygyň, alan mähriňi özüňe siňdirdigiň bolar.

(315) 

Sen ataň mirasdüşerisiň, ataň diňe baýlygy däl, at-abraýy, biabraýlygy hem saňa miras galýandyr.

Ataň maly terekä salnar, emma abraýy ähli doganlaryňyza bölünmän, bitewiligine geçer.

Ataň kimdiginden utanma, «Atasyndanam oňat» diýdir, şoňa buýsan. Atasyça ýok diýlerinden utan.

Ataň bir damja tohumyndandygyňy unutma.

Ataň bolmasa, sen hem bolmazdyň, ekmedik bolsa, dünýä gelmezdiň. Seni gaýyplykdan barlyga getiren ata-eneňdir.

Ataň seniň öňki «meniňdir».

Ataňy äsgermezlik — özüňi äsgermezlikdir, ataňy sylamazlyk — özüňi sylamazlykdyr. Ataňa näme ýagşylyk etseň, özüňe ýagşylyk edeniňdir.

(317) 

«Ataň it bolsa, ýalakda naharlan!»  
Men ata-ogul gatnaşyklary hakda köp oýlanýaryn. Türkmende «Ataň it bolsa, ýalakda naharlan!» diýen bir pähim bar. Gadym-gadym zamanda bir adam ýagşyzadanyň gazabyna duçar bolupdyr. Ýagşyzada oňa:

— Herne it bolup çyňsaýasyň-da — diýip, gargapdyr. Hudaýyň gudraty bilen ol kişi ite öwrülipdir. Onuň ogly iti gapysynda saklap, il ýatyp, aýak çekilensoň, itini suwa düşürip, ýuwup, soňam bile bir ýalakda naharlanyp başlapdyr. Şeýdip ol ýedi ýyl iti bilen bir öýde ýatyp-turup, iti bilen owkat edinipdir. Ýagşyzada ogluň yhlasyny görüp, şol yhlas üçin ol adamy itliginden ýene adama öwrüpdir:

—   Sen eden etmişleriň üçin bu dünýäde it bolup ýaşamaly, emma örän ýagşy, sagadatly ogul ýetişdiripsiň, şol sebäpli Alla saňa adam bolmaga ejaza eýledi — diýenmiş.

(317) 

Ataňa hiç bir babatda minnet etme  
Adamzat bir zynjyrdyr, adam bu zynjyryň halkasydyr, seniň bir halkadygyň diňe ataň mynasybetidir. Ataňa hiç bir babatda minnet etme, ataň minnetini çek.

(317-318) 

Ataňy sylamak Watany sylamakdyr  
Adam çykanlygymy şundan bildim: mahal-mahal men özümi özüm däl-de, mähriban kakammykam öýderdim. Men özümiň däl-de, onuň elleri bilen elleýän, öz aýaklarym däl-de, onuň aýaklary bilen ýöreýän, öz dilim däl-de, onuň dili bilen gürleýän ýaly bolup göründim. Bu, ilki göräýmäge, geň hem täsin, özüň başdan geçiräýmeseň, ile aýdyp boljak däl duýgudy. Men, ana şonda, özümde kakamyň hereket­leriniň, kakamyň endikleriniň, kakamyň bolşunyň janlanan­dygyny duýdum. Men özümde kakamyň direlendigini bilip galdym.

Şeýle duýgy adamyň kemallydygynyň alamatydyr.

Özüňizde bu duýgyny oýarmaga çalşyň! Şonda öz ataňyzyň ömrüni dowam etdirdigiňiz, ataňyzy syladygyňyz bolar.

Ataňy sylamak bolsa, Watany sylamakdyr.

(318) 

Ene-ata hormaty ummasyz uly. Bäş-alty ýyllykda bir alym belli ahundan:

— Ahun aga, biz sowet terbiýesini aldyk, Hudaýa näler ynanasym gelýär, emma ynanyp, özümi ynandyryp bilemok, ýaşam birçene bardy, ynamsyz hem ýaşap bilemok, men nädeýin? — diýip sorapdyr.

— Hudaýa ynanyp bilmeseň, eneň-ataň guburyna sežde ediber... Ähli ynam ene-atadan başlaýar... «Atam-enem hormaty, Günähim güzeşt eýle» — diýip, Magtymguly ýüreginden syzdyrýar. Ene-ataň hormatyny saklaň, Hudaý siziň günäňizi geçmese-de, ene-ataňyz üçin ýalkasa-da ýalkar durubiýr...

(324) 

Enesini-atasyny ynjydan adamdan gaçyň, beýle adamdan hiç haçan adam bolmaz!

Enesine-atasyna seretmedik adama ynanmaň, beýle adam ile-güne, ýurda bähbitli adam bolup bilmez!

Enesine-atasyna seretmedik adamyň ýüzüne seretmegem päl däldir. Enesine-atasyna seretmedik adama Allanyň perişdeleri hem bakmazmyş!

Ene toprak, Ata watan diýýäris.

Ene bize topragy söýmegi, ata bize Watany söýmegi gan, ruh bilen bagyş edendir.

Lal bolsun, güň bolsun, wagşy bolsun, barybir, ene oglunyň ýüregine düşüner.

Lalyň diline enesi düşýändir diýýär türkmen.

«Balam, sen entek bäbejikkäň, agydan başga hiç zat eliňden gelmeýärkä-de, men seniň näme isleýändigiňi bilýärdim, gepläp bilmeýärkäň hem aýtmak isleýän zadyňy bilýärdim, ynha indi uly adam bolduň, emma indi men saňa düşünemok» diýip, bir ene nekgende ogluna bagryny paralapdyr.

Enäniň göwnüni ýykan nekgendäniň durmuşda dikeltjek zady bolmaz!

Enesini ynjydan adam ilem ynjydyp biler, ýurdam!

Enesine seretmedik kişi başga adama seredýär diýseler ynanmaň!

(325-326) 

Perzent ene-atasy bilen diňe edep görkezip üzlüşip biler. Edep manysy bergidir.

(328) 

Perzent ata-enesine ömri ötinçä hyzmat etse-de, enesiniň bir gije ýatman eden yhlasyny, atasynyň ýeke günlük gören emgegini ödäp bilmez.

(333)