1963-nji ýyl, Watanymy küýsäp, Leningraddan Moskwanyň üsti bilen Aşgabada gaýtdym... Şonda ikinji gezek kakamy ýakyndan tanan adama gabat geldim. Şol otluda ykbal meni on sekiz ýyldan soň kakamyň söweşdeş ýoldaşy, dosty bilen duşurdy.

Bu şeýle boldy. Ol wagtlar Aşgabat — Moskwa derhal otlusy her bir şäherçäniň, obanyň gapdalynda biraz saklanýardy.

Otlyny halamaýanlar hem bardyr, ýöne wagonda yrgyn atyp, pikirler ummanyna gark bolup, görmedik ýerleriňi, ýurtlaryňy görüp tomaşa edip ýol sökmegiň aýratyn lezzeti bardy.

Otlynyň ýolbeledi Aşgabadyň etegindäki Ýalkym obasyndan Çary aga atly dogumly türkmendi. Ýolda Çary aga bilen tanyşdyk.

Adamlar hil-hil, dürli-dürli bolýar. Bir adam bolýar, göreniňden gözüň dokunyp, onuň bilen tanşasyň, gatnaşasyň gelýär, ikinji bir adam bolýar, ýanyňa gelip otursa, turup gaçasyň gelýär. Men çagalygymdan başlap bir zady takyk bildim, biziň türkmen halkymyz soranjaň halk. Çary aga-da soranjaň adam eken.

— Inim, käbir adam soraşyberseň gaty görýär: «Sen näme, sorap-idäp, sülçümiň-süýtmüň?» diýip. Türkmenimiz: «Ynsan soraşa-soraşa, haýwan ysgaşa-ysgaşa» diýendir... Biziň dagy gaty uly obamyz bolardy, balşewik döwri, raýatlyk urşy döwri obanyň ýarysy dargap gitdi. Basa-baslyk ýyllaram köp adam gaçyp gitdi, köp adam göçüp gitdi, garaz il-gün dargady. Soraşyp-ideşip otursaň, türkmen halky tanalmaz ýaly köp halkam däl.

Asyl Çary aga diňe kakamy däl, hatda atamy hem tanaýan adam bolup çykdy.

— Saparmyrat jan, seniň ataň Annanyýaz Artygy tanamaýan adam duşsa geň görgün. Annanyýaz Artygy Gypjak, Gökje, Bagyr, Herrikgala, Ýalkym, Büzmeýin töwereklerinde tanamaýan bolmaz. Annanyýaz Artyk saçak ýazyp, ile çörek beren rysgally-döwletli adamdy. Seniň ataňy 1932-nji ýylda hususy ýeri, dükany, hakyna tutma işgärleri bar diýip, ýedi ýyl sürgün etdiler. Meniň bu zatlary takyk bilmegimiň öz sebäbi bar, meniň ejem gypjakly bolup, daýym dagy Annanyýaz aga bilen goňşudy.

— Çary aga, atamy özüňiz gördüňizmi?

Çary aga keýp edip güldi.

— Saparmyrat jan, men seniň kakaň bilen köp duz-emek boldum, ataň Annanyýaz Artygy bolsa toýda-ýasda, şäherde-obada gaty köp gördüm... Bir gezek iki bogdajyk arpany şähere alyp gitdim, oglandym. Ol mahal bazar güni şäheriň bazarynyň töwereginde eşekli eşegini, atly atyny, düýeli düýesini, arabaly arabasyny goýmaga ýer tapmazdy. Hany ol wagtlar bu zamanlaryň ulaglary barmy? Şäherde türkmen örän az ýaşaýardy.

Iki bogdajyk arpamy alyp barýan, öňümdenem bir eşeklije garyp adam barýar, pakyryň geýen geýimini oda atsaň tütejek däl, depesinden bir bedre arpa guýsaň, ýamalaryndan ýaňa ýere arpa gaçjak däl. Şäheriň bezzat oglanjyklaram ýaňky görgüliniň yzyna düşüp, eşeginiň guýrugyna taýak dürtýär, eşek jyzzynlaýar, garyp ýykylmajak bolup, yzyna garap sögünip, elem-tas bolup barýar. Ýoluň ýakasynda duran garnyýogyn gaýry milletler bolsa oňa lah-lah gülşüp durlar. Nireden geleninem görmän galypdyryn, şar gara atly, gara silkme, ter gara sakgal kişi atynyň sagrysyna gamçy bilen kakyp, gelşine ýaňky garnyýogynlary gamçylap başlady. Göläniň hamyndan edilen dürre gamçynyň öňünde durup bolýarmy, garnyýogynlar gollaryny kellesine tutup walalaýlaşyp gaçdylar. Olaryň beýleräginde bir garry hasasyna daýanyp duran eken. Ol:

— Rast urduň, türkmen, rast urduň. Çaga bezzat bolsa, günäkär ene-atasy!.. — diýdi.

Hawa, Saparmyrat jan, seniň ataň Annanyýaz Artygyň ikinji ýola arçyn saýlanyşyny hem bilýän men. Kakam pahyr Annanyýaz Artygyň arçyn saýlananyny eşidip:

— Häý, gypjaklylar oňarmandyr, oňarmandyr... Annanyýaz Artygy ozalam baýlygy üçin basmady hökümet! Hökümet Annanyýaz Artyk ýaly türkmenlerden gorkýar...

Pelek ony ýaňadan ýowuz güne sataşdyrdy, 1937-nji ýylyň awgust aýynda öňki ýöňkelen günäsi bilen Annanyýaz agany halk duşmany diýip, howpsuzlyk komitetiniň türmesinde atdylar. Ataň şeýle ýagdaýyň boljagyny öňünden bilýärdi. Ýöne garamaýak halkyň raýyny ýykyp bilmändi...

Saparmyrat jan, seniň ataň Annanyýaz Artyk şähere gireninde şäheriň garrysy-ýaşy durup syn ederdiler. Annanyýaz Artyk bolsa, şar gara atyny ýorgasyna goýberip barýandyr ýol bilen... Göreniňde gözüň dokunardy, göwnüň dolardy. Han diýseň hana, beg diýseň bege meňzeýärdi. Il ogludy, Yssalin döwri onuň ýaly göze doly adamlary öňi bilen ýok etdiler ahyry...

Soňra Çary aga wagony aýlanyp, haýsydyr bir duralgada duran otlyny ugradyp, ýene meniň ýanyma dolandy.

— Seniň kakaň bilen gatnaşardym, ol menden bäş-üç ýaş uludy. Men Aşgabadyň etegindäki Ýalkym obasyndan bolanym bilen, daýymlara köp giderdim gezmäge. 1932-nji ýylda ataň Annanyýaz Artygy sürgün edýärler. 53 ýaşly ataň sürgün edilensoň, özüňi kim aýajak bolup dur. Kakaň Atamyrada dostlary nirädir bir ýaňa göçmegi maslahat berýärler. Kakaň şeýlelik bilen Kerki şäherine göçüp gidip, mugallymçylyk edýär, 1935—36-njy ýyllar Gökdepäniň bir obasyna gaýdyp göçüp gelýär. 1937-nji ýylda bolsa, Aşgabatdan kiçiräjik jaý alyp, şol ýerde ýaşap, işläp başlady. Ana, şol döwürdenem men onuň bilen has ysnyşykly gatnaşyp ugradym... Şeýle, Saparmyrat jan, şeýle, kakaň şindizem meniň gözümiň öňündejik dur: nurana ýüzi mydama diýen ýaly ýylgyryp duran, şahandaz, parasatly-paýhasly ýigitdi...

— Çary aga, sen haçan soňky gezek meniň kakamy gördüň? — diýip, sözüni başlamanka sorag berdim.

— Ynha, Saparmyrat, şol aýtjak sözümiň özeni — diýip, uludan demini alyp, gürrüňe başlady. — Men seniň kakaň bilen 1941-nji ýyldan, urşuň ilkinji ýylyndan bir harby bölümde nemes basybalyjylaryna garşy bile söweşdik. Şol ýyllar mertlik bilen Watany goraýşymyz özbaşyna aýry uly bir gürrüň... Urşuň süýjüsi ýok, bäş ýyla golaý uly gan döküşikli ikinji dünýä söweşinde ýeňlen hem ýeňen wagtymyz az bolmady. 1943-nji ýylda Demirgazyk Osetiýada, Wladikawkaz şäheriniň eteginde uly agyr söweşden soň biziň goşun bölümimiz duşmana ýesir düşdi. Bizi gabap, nemes esgerleri elleri awtomatly öz aralarynda gygyryşyp maslahat edýärdiler. Ýesir düşen sowet esgerleri ýaraglaryny taşlap, üýşüp durdular. Alty adam bolup Türkmenistandan, bäş türkmen, birem rus ýigididi, topbak bolup durduk. Şol wagt oglanlaryň biri jübüsinden iň soňky bir gysym temmäkisini köne saralan gazete dolap çilim ýasady. Men çilim çekmänim üçin bir ädim ýanlarynda durdum, galan oglanlar aýlanyşyp durdular, hersi bir gezek çilimi sorup, gapdalyndaka geçirýärdi. Çilim Atamyrada ýetende, onuň sag gapdalynda rus ýigidi durdy, şol wagt türkmen oglanlarynyň biri «Atamyrat, häzir bizi öldürerler, çilimi gapdalyňdaky rusa berme, getir, ölmänkäm men soraýyn» diýip ýüzlendi.

— Ýok, dostlar, bu ýigit hem biziň bilen gan döküp, bir watany goraýar, gezegine sorsun çilimi. Ölüm barada, gorkmaň, oglanlar, Alla bardyr, iň soňky demde-de ruhdan düşmäliň. Ata-babalarymyz aýdypdyr «Almany göge zyň, ýere düşýänçä ýa pelek!»

Onýança bir nemes radio arkaly gygyryp başlady, biri rus diline terjime edip «Hatara düzüliň, hatara düzüliň» diýip düşündirdi. Şol wagt ýüzden gowrak ýesir düşenler hatara durdular. Ýene-de radio arkaly:

— Araňyzda kommunist bar bolsa, hatardan iki ädim öňe çyksyn! — diýip, dört-bäş gezek gaýtaladylar. Hatarda duranlaryň öňünde her on ädimden üç awtomatly nemes esgerleri durdy. Birden men tisginip gitdim, gapdalymdan biri: — Atamyrat çyk! — diýip elini uzadyp gygyrdy. Soňundanam — Çilimi kime bermelidigini indi bilersiň — diýip samrady. Muny gören, eşiden nemes esgerleri ylgap gelip Atamyrady, öňümizde on-on bäş ädimlikde ýatan gorpuň gyrasyna südenekledip eltdiler. Ýene-de birnäçe adamy üýşürip, şol wagt gözümiziň alnynda pulemýota tutup atdylar, ölenleri gorpa taşladylar, ýatan ýerleri ýagty bolsun! — diýip, Çary aga jübüsinden ýaglygyny çykaryp gözüni süpürip, maňa müýnürgenip seretdi. Ýok, ol ýalňyşmady, meniň gözümde ýaş ýokdy, gamgyn şekilimi görmedi, göýä men onuň aýdanlaryna ynanmaýandyr öýdüp — Oglum, ol wagtlar nemes goşunlarynyň arasynda Gitleriň ýörite permany bardy, ýesir düşen sowet esgerleriniň arasynda kommunist bar bolsa, tutulan ýerinde atmaly, beýleki ýesirleri nemes ýesirleri bilen çalyşmaga ygtyýar berilýärdi. Menem beýlekiler bilen, ýesir çalşygyna düşüp, uruşdan soň sag-aman gaýdyp geldim — diýip, meniň ýüzüme ýene-de siňe seretdi.

— Çary aga, beren gürrüňiňe sag bol, bu zatlar pelegiň işidir — diýip, otlynyň penjiresine gözümi dikdim, onuň aňyrsynda mele çäge akyp barýan ýalydy, otly Türkmenabatdan geçip, Repetegiň çägeliginiň üsti bilen süýnüp barýardy. Meniň göz öňümde eziz kakamyň sütün ýaly merdana şekili janlanyp, päkize pikiri: «Ýok, men ölmen, meniň üç sany ýaş oglum, olaryň mähriban ejeleri, meniň Gurbansoltanym Ata Watanymda ýaşaýarlar, olar meniň dowamatym bolarlar» diýen sözleri gulagymda ýaňlanýardy.

...Men bir zada begenýärin. Atamdanam, kakamdanam maňa miras galan zat ýok. Emma olar maňa gaty ummasyz uly mirasy galdyrypdyrlar. Şu ömrüme çenli kakamy, atamy tanan her bir adam: «Seniň kakaň şeýle-şeýle beýik adamdy», «Seniň ataň şeýle-şeýle örän ynsanperwer adamdy» diýip öwýärler, magtaýarlar, ýürege ornaýan hoş söz aýdýarlar. Heý, şundan ulam bir baýlyk bolarmy?!

(35-nji sah.)