Category Archives: tm

Ruhnama 153

 153
3-nji bölĂĽm. “TĂĽrkmen milleti”

türkmeni� kasamy. Türkmenden hany� kim diýip soralanynda, ol «Desterhan!» diýip jogap beripdir.

Türkmen dogan-garyndaşy, ýakyny bilen saçakly gatnaşýar. Ol gudaçylyga gideninde çörekden doly saçagy alyp gidýär, eger gyzly öý onu� ogluna gyzyny berip, garyndaşlyk açjak bolsa, gudany� getiren çöregini alyp galyp, şonu� bilen sandaş çöregi hem salyp goýberýär.

Türkmen alys-ýakyn ýola ugranynda, ýanyna bir bölek çörek alyp gider, ol çörek o�a ýolda ýoldaş bolar, ol çörek ony mukaddes ojagyna, saçagyna getirer diýen yrym bar.

Bu gün Gorkut atamyzy� arzuw eden paýhas-parasadyna, agzybirligine ýetdik.

Bu gün Görogly begi� küýsän döwletine, döwletliligine ýetdik.

Bu gün Magtymguly atamyzy� arzuw eden birligine, jebisligine ýetdik.

Türkmen bu gün öz berkarar, Garaşsyz döwletinde bir supra jem boldy. Türkmen ata-babalaryny� arzuwyna ýetdi.

Şu bagty� gadyryny bil, Türkmen! Beýik Ta�ra daýanyp şu günü�i gora, Türkmen!

¹ ¹ ¹

Durmuş ma�a ýowuz darady, watan üçin gahrymanlarça söweşip, wepat bolan kakamy� didaryna zar bolup, onu� adyna buýsanyp ulaldym. Nägehan, elhenç ýer titremesi bir pursady� içinde meni iki görejim deý iki doganymdan, käbäm ýaly mähriban ejemden aýryp, öýümi ýykdy. Görogly gabyrdan

1948

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1948-nji ýylyň Aşgabat ýer titremesi barada

Uruş gutardy, diri galanlar Watanyna gaýdyp geldiler, adamlaryň ýüreginde sähelçe şatlyk döräp başlady. Emma uzak bolmady, Taňrym türkmen halkyny ýene bir synagdan geçirdi,1948-nji ýylyň 6-njy oktýabry gijesi Aşgabatda ýer titräp, owadan şäherimiz bir gijede weýran boldy. Paýtagtymyzda ýaşaýan 198 müň adamdan 176 müň adam bir gijede şehit boldular, galanlarynyň köpüsi maýyp-müjrüp galdylar… Ol heläkçilik biziňem maşgalamyza degdi, ilki agşam ýatanymyzda dört başdyk, 33 ýaşly mähriban ejem, 10 ýaşly uluja doganym Nyýazmyrat, 6 ýaşly jigijigim Muhammetmyrat, şol gije şehit boldular, ertir daň atanda ýykylan öýümiziň üstünde, entek sekiz ýaşy dolmadyk men otyrdym. Şeýdip, alty gije-gündiz ýeke özüm oturdym, ejemiň, kakamyň garyndaşlary ýedinji gün gelip ölen käbämi, doganjyklarymy äkidip Ymam Kasym öwlüýäsinde jaýladylar.

Şol alty gije-gündizde çagalyk döwrümiň gutaranyny bildim, gözümdäki ýaşlar ebedilik gurady, iň soňky gezek mähribanlaryma, harabanyň astynda ýatan ýerlerine seretdim, olara sessiz kasam etdim: «Ezizlerim, siziň we mähriban kakamyň ruhy ömrüm ötünçä ýüregimde ýaşar, maňa gaýrat, güýç berer, men maksat tutdum, men sizi ýetip bilmedik arzuwlaryňyza hem ýetirin, Alla meni goldasyn, men maksadyma ýeterin!»

(42-nji sah.)

Durmuş maňa ýowuz darady, watan üçin gahrymanlarça söweşip, wepat bolan kakamyň didaryna zar bolup, onuň adyna buýsanyp ulaldym. Nägehan, elhenç ýer titremesi bir pursadyň içinde meni iki görejim deý iki doganymdan, käbäm ýaly mähriban ejemden aýryp, öýümi ýykdy. Görogly gabyrdan ýagty jahana çykan bolsa, men ýagty jahana harabalykdan çykdym.

(153-nji sah.)

Ruhnama 112

112
2-nji bölüm. “Türkmeniň ýoly”


synanynda dörese, ýene bir topary Köneürgenç türkmenleriniň döwleti synanynda döräpdir. Ol beglikler synyp, dargap giden beglikler däl, olar wagtyň geçmegi bilen Osman gazy Türkmeniň güýjäp barýan begligine goşulypdyrlar.

Bu beglikleriň her biri kiçiräk döwlet bolupdyr.

¹ ¹ ¹

 

SELJUK TÜRKMENLERI

 

Türkmen taryhynyň üçünji eýýamynda – XI asyryň otuzynjy ýyllaryndan başlap, türkmen halkynyň taryhynda uly öwrülişik bolýar: türkmen serkerdeleri Togrul beg (993–1063 ý.) we Çagry beg (991–1061 ý.) dünýäde «Beýik» diýen ady alan Seljuk Türkmen döwletini döredýärler.

Çagrynyň ady Dawut, Togrulyň ady Muhammetdir. Çagry, Togrul beýik serkerdeleriň tahalluslarydyr. Olaryň bürgüt diýen manyny berýän bu ady götermekleriniň göçme manysy bar. Biziň bäşinji eýýamymyzda türkmen ruhy bedew bolan bolsa, üçünji eýýamymyzda türkmen ruhy bürgütdi. Şonuň üçin hem bu eýýamda türkmen serkerdeleriniň bürgüt adyny götermekleri tebigy zatdyr.

Çagry beg bilen Togrul beg Mykaýylyň ogullary, nesilbaşy Seljuk beg Dukagyň agtyklarydyr.

Seljuk Türkmen döwletiniň serhetleri hytaý diwarlaryndan başlap, Müsüre, Kiçi Aziýa, Kawkaza çenli bolan aralygy öz içine alypdyr. Seljuk beg, onuň ogullary, agtyklary samanlylaryň, ilek hanlaryň we Mahmyt Gaznalynyň garşysyna göreşmeli bolýarlar.

Seljuklar türkmenleriň kynyk tiresindendir. Olar 1040-

b-sozluk

Sözlük
Mukaddes Ruhnamanyň diliniň altyn sözlügi
(awtor: Halkara türkmen-türk uniwersitetiniň dosenti Sapar Güjükow)

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

Mukaddes Ruhnama sözlügi
(awtorlar: Kasym Nurbadow, Soltanşa Atanyýazow, Ata Gylyjow)

I. Ýer ýurt atlary

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

Mukaddes Ruhnamadaky taryhy şahslar
(awtorlar: Jepbarguly Hatamow, Jumamyrat Gurbangeldiýew, Orazgeldi Aşyrow)

Ruhnama Kasam


K A S A M

Eziz Türkmenistan — ata Watanym,

Gurban bolsun saňa bu janym-tenim!

Eger-de men saňa sähelçe şek ýetirsem,

Goý, meniň elim gurasyn!

Eger-de men saňa dil ýetirsem,

Goý, meniň dilim gurasyn!

Eger-de men Türkmenistan Watanyma,

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşa dönüklik etsem,

Goý, meniň ömrüm kül bolsun!

Mukaddes Ruhnama sözlügi. I. Ýer-ýurt atlary

DAGYSTAN [Da:gysta:n] (241) – RussiĂ˝a FederasiĂ˝asynyĹ� dĂĽzĂĽminde awtonom respublika. Hazar deĹ�ziniĹ� gĂĽnbatar kenarynda Ă˝erleĹźip, AzerbaĂ˝jan, GruziĂ˝a, Stawropol ĂĽlkesi, Çeçen, inguĹź we Galmygystan Awtonom respublikalary bilen serhetleşýän bu köp milletli Ă˝urt daglyk ĂĽlkede Ă˝erleşýänligi üçin ĹźeĂ˝le at alypdyr. PaĂ˝tagty—Mahaçgala şäheri. Bu ĂĽlkede awar, dargy, lezgi, gumuk, azerbaĂ˝jan, tabasaran, çeçen, nogaĂ˝, agul, tat Ă˝aly ençeme halk we halkyĂ˝etleriĹ� wekilleri Ă˝aĹźap, bu Ă˝urt bilen tĂĽrkmen halkynyĹ� gatnaĹźygy iĹ�Ĺ�än ir döwĂĽrlerden bäri dowam edýär. XI-XIV asyrlarda Dagystan Seljuk tĂĽrkmen hökĂĽmdarlygynyĹ� garamagynda bolĂ˝ar.

Bu ülkäni� adyna nusgawy şahyrlarymyzy� goşgularynda we dessanlarymyzda köp duş gelinýär.

Ziri-paý etse�iz Yrak-Yspyhan,
Dagystan haşamy-haýly sizi�dir.
    (Magtymguly).

DAMASK [Dama:sk] (118, 123) – SiriĂ˝anyĹ� paĂ˝tagty, iĹ� gadymy şäherleriĹ� biri. Araplar bu şäheriĹ� adyny DimaĹźk, DymaĹźk, DymĹźyk görnĂĽĹźlerinde ulanĂ˝arlar. TĂĽrkmen nusgawy edebiĂ˝atynda hem şäher gadymy ady bilen Ă˝atlanĂ˝ar:

Ĺžam, Nejepde, Mekge, DymĹźyk ilinde…    (Magtymguly).

DymĹźyk bilen Ĺžamda, Gum-u Käşanda…    (Kätibi).

Yslam we hristian medeniýetlerini� wajyp merkezi, Arap we Damask akademiýalaryny� ojagy, gadymy uniwersitetleri�, metjit-medreseleri�, taryhy hem-de medeni ýadygärlikleri� köp saklanan ýeri bolan bu şäher uzak geçmişde-de Gündogar ýurtlaryny� taryhynda möhüm orny eýeläpdir. Hut şonu� üçinem XII asyry� arap taryhçysy ibn Asakir Damask şäherini� 80 tomdan ybarat taryhyny ýazypdyr.

Bizi� ata-babalarymyz i��än irki eýamlardan bäri bu şäher we onu� sebitleri bilen ýygy gatnaşyk edipdirler, hatda, Mukaddes Ruhnamada bellenişi ýaly, Seljuk türkmenlerini� ýörişlerinden so�ra, Böri türkmen atabegleri 1104-1154-nji ýyllar aralygynda bu şäherde, 1127-1250-nji ýyllarda bolsa tutuş Siriýada we beýleki arap ýurtlarynda öz hökümdarlygyny ýöredipdirler.

 

DAMGAN [Da:mga:n] (391) – Demirgazyk EĂ˝randa gadymy şäher, häzirki döwĂĽrde Ĺźol şäheriĹ� harabalary Ă˝erleĹźen uly oba we etrap. Orta asyrlarda seljuk tĂĽrkmenleriniĹ� ýöriĹźleri bilen baglanyĹźykly onuĹ� ady öwran-öwran Ă˝atlanĂ˝ar. Şäheri Çingiz hanyĹ� leĹźgerleri tozdurĂ˝ar. Mukaddes Ruhnamada onuĹ� ady töweregindäki GĂĽrgen, Tabarystan, Dehistan, Bistam Ă˝aly Ă˝er-Ă˝urtlaryĹ� atlary bilen bir hatarda tutulĂ˝ar.

 

DAŇDANAKAN [DaĹ�da:nakan] (59, 60, 113, 141, 222, 225, 226, 228) – Gadymy Merwden 70, häzirki Marydan 40 kilometr çemesi gĂĽnbatarda, AĹźgabat-Mary garaĂ˝olunyĹ� çep tarapynda Ă˝erleşýän orta asyr şäherçesi, kerwensaraĂ˝. Arap çeĹźmelerinde ilkinji gezek 733-nji Ă˝ylda Ă˝atlanĂ˝an DaĹ�danakan orta asyrlarda daĹźyna gala aĂ˝lanan we her burçunda goranyĹź diĹ�i salnan kiçeĹ�räk şäherçe bolup, gala diwarynyĹ� içinde hammamlar, iki sany metjit we beĂ˝leki dĂĽrli binalar, daĹźynda hem kerwensaraĂ˝ Ă˝erleĹźipdir. TaraplaryĹ� uzynlygy 225 x 225 metr bolan gala diwarlarynyĹ� harabalary häzir 5-6 metr belentlikde çil bolup Ă˝atyr. Töwerekdäki meĂ˝danda dagap Ă˝atan daĹź gap-gaçlaryĹ� jäjekleri we biĹźen kerpijiĹ� bölekleri DaĹ�danakanyĹ� geçmiĹźde uly şäher bolandygyndan habar berýär.

DaĹ�danakan şäheriniĹ� adyny taryha altyn harplar bilen girizen waka 1040-njy Ă˝ylyĹ� maĂ˝ aĂ˝ynda bolĂ˝ar. Ĺžol gĂĽn Seljuk tĂĽrkmenleriniĹ� serkerdeleri Togrul beg bilen Çagry begiĹ� goĹźunlary diĹ�e bir AziĂ˝ada däl, eĂ˝sem, dĂĽnýäde iĹ� bir kuwwatly tĂĽrkmen döwletiniĹ� soltany Mahmyt GaznalynyĹ� ogly MasudyĹ� saĂ˝lama we san taĂ˝dan agdyk goĹźunyny çym-pytrak edip, Seljuk TĂĽrkmen döwletiniĹ� binĂ˝adynyĹ� tutulmagyna ak pata alĂ˝ar. DiĂ˝mek, DaĹ�danakan şäheri tĂĽrkmen döwletliliginiĹ�, bir agza bakmagy baĹźarĂ˝anlygynyĹ�  – agzybirliginiĹ� nyĹźanydyr.

Türkmen iline şeýle uly abraý getiren, onu� şan-şöhratyny arşa göteren Da�danakan şäheri so�ky asyrlarda taryhy� sahnasyndan düşüp galýar. Ol ilki 1158-nji ýyly� oktýabr-noýabr aýlarynda Horasan goşunlary bilen türkmenleri� çaknyşygynda kem-käsleýin, 1221-nji ýyldaky Çingiz hany� çozuşlary döwründe bolsa ymykly ýumrulýar, harabalaryny� ornunda kerwensaraý hökmünde täzeden dikeldilen bölegine-de so�ra Da�danakan däl-de, Daşrabat diýen at berlip, ol XVI-XVII asyr taryhy çeşmelerde öwran-öwran ýatlanýar.

Çeşmelerde Dendanakan, Dandanakan ýaly görnüşlerde hem duş gelýär.

 

DAŞOGUZ (188, 246) – 1. Demirgazyk Türkmenistanda iri syýasy, ykdysady we medeni ojak. Bu şäherde Garaşsyzlyk ýyllary içinde himiýa, maşyn-gurluşyk senagat pudaklary has çalt depgin bilen ösdürilip başlandy. 1924-nji ýylda şäher hukugyna eýe bolan bu şähere ö� Daşhowuz diýlen bolsa, o�a taryhda daşky oguzlary� ýaşan ýeri manysynda dörän asyl ady gaýtarylyp berlip, 1999-njy ýylda Türkmenistany� ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşyny� Permany bilen Daşoguz diýen resmi at dakyldy.

2. DaĹźoguz  – häzirki döwĂĽrde TĂĽrkmenistanyĹ� bäş welaĂ˝atynyĹ� biriniĹ� ady. DaĹźoguz welaĂ˝atynyĹ� umumy maĂ˝dany 73,4 inedördĂĽl kilometr bolup, ol Ă˝urdumyzyĹ� ýüzden 14,9 bölegini tutĂ˝ar. Bu welaĂ˝at Ă˝urdumyzyĹ� iĹ� demirgazyk böleginde Ă˝erleĹźip, ol gĂĽndogarda, demirgazyk-gĂĽndogarda – Ă–zbegistan bilen, gĂĽnorta-gĂĽnbatarda – Balkan welaĂ˝aty, gĂĽnortada – Ahal welaĂ˝aty we GĂĽnorta-gĂĽndogarda – Lebap welaĂ˝aty bilen araçäkleşýär.

 

DEHISTAN [Dehista:n] (150, 172, 226, 389, 391) – Etrek derĂ˝asynyĹ� aĹźak akymlaryny öz içine alĂ˝an sebit; Balkan welaĂ˝atynyĹ� Etrek etrabynda, Madaw obasynyĹ� 22 kilometr demirgazyk-gĂĽnbatarynda Ă˝erleşýän şähristanlyk; geçmiĹźde  gadymy welaĂ˝at we onuĹ� adybir merkezi.

Dehistan çeşmelerde, şeýle hem halk arasynda Maşat-Misserian diýen at bilen hem meşhurdyr.

Bu sebitlerde gadymy ekerançylyk ýerleri 400 mü� gektara ýakyn meýdany tutupdyr.

Orta asyr Dehistanyny� i� möhüm we ähmiýetli bölegi şähristan hem-de rabat bolup, olary� tutýan meýdany 200 gektar çemesidir. Dehistan şäheri Köneürgenç türkmenlerini� hökmürowanlygy döwründe has gülläp ösüpdir, şäherde rabatlar, metjit-medreseler, minaralar, medeni jaýlar, kitaphanalar, dürli senetçilik ussahanalary gurlupdyr. Emma Çingiz hany� leşgerleri şäheri kül-peýekun edipdirler. Ol so�am biraz janlanypdyr, ýöne XV asyrda suwaryş desgalaryny� sandan çykmagy bilen şäherde ýaşaýyş doly kesilipdir. Ýüzlerçe gektary tutup ýatan şäher harabalaryny� arasynda häzire çenli saklanyp galan binagärlik ýadygärlikleri – 2 sany beýik minara, metjit-medrese, kerwensaraýlar, suw howuzlary we başga-da birnäçe ymaratlar Dehistany� merkezi Aziýada i� gözel medeniýetli şäherleri� biri bolandygyna güwä geçýär. Şonu� üçinem 1991-nji ýylda Türkmenistany� ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşyny� Permany bilen bu şäheri� ornunda “Gadymy Dehistan” döwlet taryhy-medeni goraghanasy döredildi.

Nusgawy edebiĂ˝atymyzyĹ� wekilleriniĹ� Ĺźygyrlarynda Dehistan ady köp gabat gelýär: 

Dehistan baýrynda,
Bady-sabany görsem.
    (Magtymguly).

 

DEKKAN [Dekka:n] (238) – Hindistan Ă˝arym adasynyĹ� gĂĽnorta bölegi, Hindistanda KutubĹźalar tĂĽrkmen döwletiniĹ� dĂĽĂ˝bĂĽniĹ� tutulan Ă˝eri. Mukaddes Ruhnamada Ĺźu döwlet we ony gurujy Soltanguly tĂĽrkmen bilen baglanyĹźykly wakalarda bu Ă˝eriĹ� ady tutulĂ˝ar. ÇeĹźmelerde Dekkan sözĂĽniĹ� Deken, Dekhen görnĂĽĹźlerine-de duĹź gelinýär: 

Owaza düşüp, Rum-u Ýemene,
MĂĽsĂĽr, Ĺžam, Hindistan, Dekene…
    (Magtymguly).

DELI [De:li] (233, 234, 241) – Köne Deli (Ĺžajahanabat) we täze Deli (NĂ˝u-Deli) şäherlerini öz içine alĂ˝an uly şäher, HindistanyĹ� paĂ˝tagty. Ata-babalarymyza has irki eýýamlardan bäri tanyĹź bolan bu şäher bilen gatnaĹźyk 1206-njy ýýlda Deli tĂĽrkmenleriniĹ� soltanlygy gurlandan soĹ� has Ă˝ygjamlaşýar, Zahyreddin Muhammet BabyryĹ� we onuĹ� serkerdesi  BaĂ˝ram han tĂĽrkmeniĹ� beĂ˝ik Mogollar imperiĂ˝asynyĹ� dĂĽĂ˝bĂĽni tutmagy bilen (1526) bolsa tĂĽrkmen-hindi gatnaĹźyklary barha ösýär.

Deli ady çeşmelerde Dehli görnüşinde-de ulanylýar.

DELI (DEHLI) TÜRKMENLERIŇ SOLTANLYGY [De:li ... solta:nlygy] (110) – ser. Delidaki türkmenleri� soltanlygy.

 

DELI SOLTANLYGY [De:li solta:nlygy] (233, 234) – ser. Delidaki türkmenleri� soltanlygy.

 

DELIDÄKI TÜRKMENLERIŇ SOLTANLYGY [De:lidä:ki ... solta:nlygy] (233) – Türkmen serkerdesi Kutbuddin Aýbeg tarapyndan 1206-njy ýylda düýbi tutulyp, 1526-njy ýyla çenli höküm süren döwlet. Paýtagty Deli şäheri bolan bu döwlete Deli (Dehli) türkmenleri� soltanlygy, Deli soltanlygy ýaly at berilýär. Deli şäherini� ösüşi, onda ajaýyp ymaratlary� bina edilmegi şu döwlet bilen baglydyr. Delidäki meşhur Türkmen derwezesi hem şu döwleti� höküm süren ýyllarynda gurulýar.

 

DEMIRGAZYK OSETIÝA [... Ose:tiýa] (31, 39) – Russiýa Federasiýasyny� düzüminde Awtonom Respublika; Demirgazyk Osetiýa – Alaniýa Awtonom Respublikasy diýen ady� gysgalan görnüşi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bu ady Beýik Watançylyk urşunda öz mähriban kakasy Türkmenistany� Gahrymany Atamyrat Nyýazowy� we onu� ýoldaşlaryny� başyna düşen betbagtçylyk bilen baglanyşykly ýatlaýar.

DEĹžTI-GYPJAK (232) – GĂĽndogary – YrtyĹź, gĂĽnbatary – DunaĂ˝ derĂ˝alary, gĂĽnortasy – Krym, demirgazygy hem Wolga-Kama Bulgarystany aralygyny öz içine alan giĹ� Ă˝urt. TĂĽrki halklaryĹ�, Ĺźol sanda tĂĽrkmenleriĹ� Ă˝aĂ˝lagy bolan bu giĹ� ĂĽlkä ilki Oguz (Guz) Ă˝aĂ˝lasy, soĹ�ra Hazar sährasy, XI-XV asyrlarda bolsa DeĹźti-Gypjak diĂ˝lipdir (soĹ�ky at diĹ�e arap we pars çeĹźmelerinde duĹź gelýär). Ĺžu sebitiĹ� Atail (Wolga) – DunaĂ˝ aralygyna ruslar Polowes Ă˝eri diĂ˝ipdirler. Polowes sözi “saryĂ˝agyz”, “mele” “bugdaĂ˝reĹ�k”, “guba” manylaryndaky polowyĂ˝ diĂ˝en rus sözĂĽnden bolup, ol gypjak diĂ˝en adyĹ� göni terjimesidir. GĂĽnbatar Ăťewropalylar gypjaklara komanlar (kubanlar) diĂ˝ipdirler, bu at hem “guba” sözi bilen bagly dakylypdyr. Ăťeri gelende aĂ˝tsak, RussiĂ˝a FederasiĂ˝asynyĹ� Stawropol we Krasnodar ĂĽlkelerinden akĂ˝an Kuban derĂ˝asyna hem Ĺźol kubanlaryĹ� etnik ady geçipdir. Ĺžu giĹ� ĂĽlkede gypjaklaryĹ� Ă˝aĹźanlygy üçin, ol ĹźeĂ˝le at alĂ˝ar (deĹźt – „sähra”, DeĹźti-Gypjak – „GypjaklaryĹ� sährasy, Ă˝urdy” diĂ˝en manyny aĹ�ladĂ˝ar). Bu ĂĽlkäni Çingiz hanyĹ� nebereleri basyp alandan soĹ�, tutuĹź Altyn Orda döwletine, TĂĽrkmenistanyĹ� Balkan, ĂśstĂ˝urt, MĂĽĹ�gyĹźlak sebitlerine DeĹźti-Gypjak diĂ˝lipdir. DiĂ˝mek, DeĹźti-Gypjak biziĹ� ata-babalarymyzyĹ� köpçülikleĂ˝in Ă˝aĂ˝lan sährasy bolup, bu ĂĽlkäniĹ� taryhy halkymyzyĹ� geçmiĹźine gös-göni dahyllydyr. Hatda tĂĽrkmen etnik we Ă˝er-Ă˝urt atlarynyĹ� dĂĽzĂĽminde Gypjak diĂ˝en söz hem köp duĹź gelýär. Meselem, TĂĽrkmenistanyĹ� ilkinji we ömĂĽrlik Prezidenti BeĂ˝ik Saparmyrat TĂĽrkmenbaĹźynyĹ� dogduk obasynyĹ� ady hem Gypjakdyr.

 

DIĂťARBEKIR [DiĂ˝a:rbekir] (123, 139, 239, 240) – TĂĽrkiĂ˝ede bir iliĹ� we onuĹ� merkezi şäheriniĹ� ady. Seljuk tĂĽrkmenleriniĹ� gĂĽnbatara ýöriĹźlerinden soĹ�, DiĂ˝arbekir sebitleri AkgoĂ˝unly we GaragoĂ˝unly tĂĽrkmenleriniĹ� garamagynda bolĂ˝ar. TĂĽrkmen dessanlarynda ylaĂ˝ta-da “Şasenem – Garypda” DiĂ˝arbekiriĹ� ady köp agzalĂ˝ar. DaĹźoguz welaĂ˝atynyĹ� gadymy Was topragyndaky bir gadymy galasynyĹ� adynyĹ� hem DiĂ˝arbekir bolmagy tĂĽrkmenleriĹ� Ă˝aĂ˝rawy Ă˝eten Ă˝erlerinde öz obalarynyĹ�, şäherleriniĹ� atlaryny ebedileĹźdirendiklerinden habar berýär.

 

DINAWAR [Di:na:war] (113) – EĂ˝ran, Hemedan-Meraga aralygynda gadymy şäher. Seljuk tĂĽrkmenleriniĹ� ýöriĹźi döwrĂĽnde Togrul beg NyĹźapura hökĂĽmdar bellenenden soĹ�, öz döwletiniĹ� dĂĽzĂĽmine goĹźan şäherleriniĹ� biri. Ĺžol eýýamda we ondan soĹ�ra bu şäherde ywa tĂĽrkmenleriniĹ� köpçüligi Ă˝aĹźaĂ˝ar.

 

DOKUZ OGUZ HANLYGY [... ha:nlygy] (218) – GöktĂĽrkmenler döwletiniĹ� hökĂĽm sĂĽren döwrĂĽnde BeĂ˝ik Oguz tĂĽrkmen döwletini emele getiren ata-babalarymyz tarapyndan Barlyk derĂ˝asynyĹ� kenarlarynda döredilen hanlyk. Bu döwletiĹ� binĂ˝adyny tutan oguzlara Dokuz oguz diĂ˝en adyĹ� dakylyĹź sebäbini taryhçy Fazlallah ReĹźideddin GöktĂĽrkmen eýýamynda (VI-VIII asyrlar) oguzlaryĹ� dokuz derĂ˝anyĹ� kenarlarynda Ă˝aĹźandygy bilen düşündirse, akademik W.W. Bartold we Faruk Sumer HytaĂ˝ çeĹźmelerindäki ylmy maglumatlary derĹ�emek arkaly bu ady Ĺźol döwĂĽrde oguzlaryĹ� dokuz taĂ˝padan ybarat bolan topary bilen baglanyĹźdyrĂ˝arlar.

 

DOMANIÇ (236) – TĂĽrkiýäniĹ� häzirki Manisa diĂ˝en daglyk ilinde bir etrap (ilçe). Osman tĂĽrkmenleriniĹ� döwletiniĹ� dĂĽĂ˝bĂĽni tutan Osman gazynyĹ� kakasy, özĂĽniĹ� dört ýüz atlysyna baĹź bolup, Marydan Kiçi AziĂ˝a gelen Ă„rtogrul gazy 1270-nji Ă˝ylda wizantiĂ˝alylardan SöwĂĽdi basyp alanlygy üçin, SeljuklaryĹ� soltany Alaeddin KeĂ˝kubat daglyk ĂĽlke bolan Domaniçi we Ermeni /GĂĽndogar Tawr/ daglaryny oĹ�a Ă˝aĂ˝la hökmĂĽnde peĹźgeĹź berýär.

DURUN (178) – Ahal welaĂ˝atynyĹ� Bäherden etrabynda, KöpetdagyĹ� eteginde Ă˝erleşýän uly oba, Ĺźu obada Ă˝erleĹźen gadymy gala. 10 gektar çemesi meĂ˝dany tutĂ˝an we iri çig kerpiçden salnan dört dewezeli bu gala erkden, şähristandan hem-de gala diwarlaryndan ybarat. Galada IX-XVI asyrlarda Ă˝aĹźalypdyr. Mukaddes Ruhnamada Ă˝azylyĹźy Ă˝aly, Oguz han tĂĽrkmen döwrĂĽnde Durun, Bäherden töwerekleri oguzlaryĹ� Ă˝azlagy, oturymly Ă˝erleri bolupdyr. Ylmy çeĹźmelerde onuĹ� ady Täk gala, Şähryslam görnĂĽĹźlerinde hem tutulĂ˝ar.